Zam enflasyonu karşıladı mı? Çıkarma değil bölme: Fisher hesabı

Maaşın Temmuz 2025’te 40.000 lira, Temmuz 2026’da 56.000 liraysa nominal artış yüzde 40’tır. Aynı on iki ayda TÜFE genel endeksi 3.196,66’dan 4.211,58’e çıktı; bu yüzde 31,75 enflasyon demek. Reel ücret artışı ise yüzde 8,25 değil, yüzde 6,26. İki sayı arasındaki iki puan, yöntemden gelir: oranlar çıkarılmaz, bölünür.

Bu yazı o iki puanın hesabını, verinin kaynağını ve hesabın nerede durduğunu anlatır. Rakamların tamamı zam enflasyonu karşıladı mı aracının varsayılan girdileriyle üretildi; araca gittiğinde aynı manşeti görürsün.

Veri nereden geliyor?

Araç tek bir seri okur: TÜİK’in tüketici fiyat endeksi, TCMB EVDS üzerinden, TP.GENENDEKS.T1 koduyla, 2003=100 tabanında. Seri Ocak 2003’ten başlar ve bu yazı yazılırken son gözlem Temmuz 2026’ydı. Veri hattı her koşumda yeniden çeker; araç sayfasının başındaki güven şeridi verinin hangi tarihe kadar güncel olduğunu yazar.

Endeksin kendisi bir yüzde değil, bir seviye rakamıdır. Temmuz 2025 için 3.196,66; Temmuz 2026 için 4.211,58. Enflasyon bu iki seviyenin oranından türetilir: 4.211,58 / 3.196,66 = 1,3175. Yani on iki ayda fiyatlar 1,3175 katına çıkmış. Araç bu iki endeksi ay seçildiği anda ekranda basar; hangi sayıyı böldüğünü görmek için başka bir yere bakman gerekmez.

Fisher denklemi: neden bölme?

Zam eski maaşın üstüne biner, enflasyon eski fiyatların üstüne. İkisi de bir çarpandır. Yeni maaşın eski ayın parasıyla değeri, iki çarpanın oranıdır:

Adım	Hesap	Sonuç
Nominal çarpan	56.000 / 40.000	1,4000
Enflasyon çarpanı	4.211,58 / 3.196,66	1,3175
Reel çarpan (Fisher)	1,4000 / 1,3175	1,0626
Reel değişim	1,0626 − 1	yüzde 6,26
Çıkarma yöntemi	yüzde 40 − yüzde 31,75	yüzde 8,25

Fisher denklemi tam olarak budur: (1 + nominal) / (1 + enflasyon) − 1. Çıkarma, oranlar küçükken bölmeye yakın sonuç verir; yüzde 5 zam ve yüzde 3 enflasyonda fark binde birdir. Yüzde 30’un üzerindeki enflasyonda ise iki yöntem iki puan ayrışır ve bu ayrışma enflasyon yükseldikçe büyür. Yöntemin neden bu olduğunu Fisher neden çıkarma değil bölme yazısı ayrıntılı anlatır.

Araç başka ne söylüyor?

Reel değişim tek rakam değildir; araç aynı hesaptan üç sayı daha türetir ve üçü de aynı iki endeksten çıkar.

Enflasyonu tam karşılayan maaş: 40.000 × 1,3175 = 52.699,76 lira. Temmuz 2026’da bu tutarı alan biri, Temmuz 2025’teki alım gücünü korumuş olurdu. Yeni maaş 56.000 lira olduğuna göre aradaki fark 3.300,24 liradır; bu, zammın enflasyonun üzerinde kalan kısmıdır.

Yeni maaşın eski ayın parasıyla değeri: 56.000 / 1,3175 = 42.504,94 lira. Yani Temmuz 2026’daki 56.000 lira, Temmuz 2025’in fiyatlarıyla 42.504,94 lira eder. Yüzde 6,26’lık reel artış bu iki rakamın oranıdır.

Yıllık reel değişim: dönem tam on iki ay olduğundan yıllık oran aynıdır, yüzde 6,26. Dönem on iki aydan kısaysa araç yıllıklandırma yapmaz; altı aylık bir farkı yıla çevirmek, olmayan altı ayı varsaymak olur.

Hesabın sınırları

Şüpheci okurun ikinci sorusu “bu hesap neyi ölçmüyor?” olmalı. Üç şey.

Net ile brüt ayrımı yapılmaz. İki tutar aynı cinsten girilmelidir. Brüt maaşla net maaş karıştırılırsa vergi diliminin etkisi zam ya da kesinti gibi görünür; araç bunu ayıklayamaz, yalnız uyarır.

Kişisel enflasyon modellenmez. TÜFE ülke geneli bir sepettir; bütçesinin yarısı kira olan biri için fiyatlar genel endeksten hızlı artmış olabilir. Kendi sepetini ölçmek istersen kişisel enflasyon nasıl ölçülür yazısındaki yöntem işe yarar. Araç sonucunu bir üst sınır gibi okumak doğru olur.

Enflasyon farkı zammı gibi sözleşmeye bağlı düzenlemeler hesaba girmez. Araç iki tutar ve iki ay görür; aradaki ara zamları, ikramiyeleri ya da yan ödemeleri bilmez.

Kendi rakamınla nasıl sınarsın?

Araca eski ve yeni maaşını, iki ayı gir; ekranda iki endeks değeri, üç çarpan ve reel değişim görünür. Aynı hesabı elle yapmak istersen TCMB EVDS’den iki ayın endeksini al, yeni maaşı eskiye, yeni endeksi eskiye böl, birinci sonucu ikinciye böl ve birden çıkar. Araçla aynı rakamı bulmalısın; bulamıyorsan ya ay ya da endeks farklıdır.

Sitedeki her aracın verisini, yasal parametresini ve hesap yöntemini tek yerde görmek için bu rakam nereden geliyor makalesi ve veri ve yöntem sayfası var. Zamdan sonra birikimin ne kadar aşındığını zam aldın, birikimin kaç olmalı yazısı aynı seriyle hesaplar.

Özet

• Temmuz 2025’ten Temmuz 2026’ya yüzde 40 zam ve yüzde 31,75 TÜFE artışı; reel ücret değişimi yüzde 6,26, çıkarmayla bulunan yüzde 8,25 değil.
• Veri tek kaynaktan gelir: TÜİK TÜFE genel endeksi, TCMB EVDS TP.GENENDEKS.T1; kullanılan iki endeks değeri araçta görünür.
• Yöntem Fisher denklemidir: nominal çarpan bölü enflasyon çarpanı. Çıkarma, yüksek enflasyonda iki puan yanıltır.
• Araç net-brüt ayrımı yapmaz, kişisel enflasyonu ve sözleşmeye bağlı ara zamları modellemez; sonuç bir üst sınırdır.