Sözlük
206 terim, sade tanımlarla. Aradığın kelimeyi yaz ya da harfe tıkla.
A
- Acil Durum FonuBeklenmedik gider veya gelir kaybı durumlarında kullanılmak üzere kolay erişilebilir biçimde ayrı tutulan tasarruf.
- Akdi faizKredi kartı borcunun ödenmeyen kısmına, sözleşmede kararlaştırılan ve TCMB'nin ilan ettiği azami oranı aşamayan aylık faiz.
- Altın (Yatırım Aracı)Değer saklama aracı olarak kullanılan kıymetli metaldir; fiziki olarak ya da altına dayalı hesap, sertifika veya fon aracılığıyla yatırımı yapılabilir.
- Altın günüBir grubun her ay belirli miktar altını ya da parasını sırayla üyelerden birine verdiği, kayıt dışı ama yaygın bir birikim ve dayanışma düzeni.
- Altın HesabıBakiyesi gram altın cinsinden takip edilen banka hesabıdır; yatırılan tutar altına dönüştürülür ve değeri altın fiyatına göre değişir.
- AnaparaBir yatırıma başlangıçta konulan veya ödünç alınan, üzerine faiz ya da getiri hesaplanan asıl tutar.
- AnnuiteBelirli bir süre boyunca eşit aralıklarla ödenen eşit tutarlar dizisi ve bu diziyi bugünkü değere ya da gelecek değere bağlayan hesap; eşit taksitli kredi ve düzenli birikim hesaplarının temeli.
- Asgari ÖdemeKredi kartı borcunun, son ödeme tarihinde ödenmesi gereken en düşük tutar; yalnızca bu tutar ödendiğinde kalan borç bir sonraki döneme faiziyle birlikte devreder.
- Aşırı Güven YanlılığıKişinin kendi bilgisine, tahmin yeteneğine veya kontrolüne gerçekte olduğundan daha fazla güvenme eğilimi; belirsizliği olduğundan az görmeye yol açabilir.
- Aşırı İşlem (Overtrading)Gereğinden sık alım satım yapma eğilimi; genellikle aşırı güven veya sabırsızlıkla ilişkilidir ve işlem maliyetlerini yükseltebilir.
- Aylık zorunlu giderGelir kesilse bile bir ay yaşamak için kaçınılmaz olan harcamaların toplamı: kira, faturalar, market, ulaşım, kredi taksitleri; acil durum fonunun ölçü birimi.
- Azami faiz oranıKredi kartı işlemlerinde bankaların uygulayabileceği en yüksek aylık akdi ve gecikme faizi; TCMB tarafından belirlenir ve dönem borcuna göre kademelidir.
B
- Basit FaizYalnızca başlangıçtaki anapara üzerinden hesaplanan, geçmiş dönemlerde biriken faizlerin anaparaya eklenmediği faiz hesaplama yöntemi.
- Başabaş noktasıBir kararın başlangıç maliyetinin, sağladığı aylık tasarrufla tam olarak geri geldiği ay; kredi yapılandırmada tazminat ve masrafın taksit farkıyla karşılandığı an.
- Batık Maliyet YanılgısıGeçmişte harcanan ve geri alınamayan zaman, para veya emek yüzünden bir seçime devam etme eğilimi; oysa geçmiş harcama, ileriye dönük karar için ölçüt olmamalıdır.
- Bekleme SüresiBazı sigorta teminatlarının, poliçenin yürürlüğe girmesinin ardından geçerli olması için beklenmesi gereken süre; bu süre içinde ortaya çıkan bazı durumlar teminat dışı kalabilir.
- Benchmark (Karşılaştırma Ölçütü)Bir yatırımın veya fonun performansının kıyaslandığı referans göstergedir; genellikle ilgili bir endeks ya da gösterge oran olarak belirlenir.
- Beyanname (Yıllık Beyan)Mükellefin elde ettiği gelirleri, matrahı ve hesaplanan vergiyi vergi dairesine bildirdiği resmi belge; belirli gelir türlerinde yıllık olarak verilir ve beyan esasına dayanır.
- Bileşik FaizHer dönem sonunda kazanılan faizin anaparaya eklenerek bir sonraki dönemin faizinin bu artmış tutar üzerinden hesaplandığı yöntem.
- Bireysel Emeklilik Sistemi (BES)Kişilerin çalışma dönemindeki tasarruflarını düzenli katkı payları ile fonlarda değerlendirerek emeklilik döneminde ek gelir oluşturmayı amaçlayan, kamu gözetimindeki gönüllü tasarruf ve yatırım sistemi.
- Birincil PiyasaMenkul kıymetlerin ihraççı tarafından ilk kez satışa sunulduğu piyasadır; toplanan kaynak doğrudan ihraç eden kuruma gider.
- BonoVadesi genellikle bir yıldan kısa olan kısa vadeli borçlanma aracıdır; iskontolu satılıp vade sonunda nominal değeri üzerinden geri ödenir.
- Borç Çığı YöntemiBirden fazla borcun ödenmesinde, asgari ödemeler sürdürülürken artan kaynağın en yüksek faizli borca yönlendirilmesi esasına dayanan; toplam faiz maliyetini düşürmeyi amaçlayan borç kapatma stratejisi.
- Borç Kartopu YöntemiBirden fazla borcun ödenmesinde, asgari ödemeler sürdürülürken artan kaynağın en küçük bakiyeli borca yönlendirilmesi esasına dayanan; borçların adet olarak hızla kapanmasıyla motivasyonu artırmayı amaçlayan strateji.
- Borç/Gelir OranıBir kişinin belirli dönemdeki toplam borç ödemelerinin aynı dönemdeki gelirine oranı; borç yükünün gelir düzeyine göre ağırlığını gösteren ölçü.
- BorsaMenkul kıymetlerin, türev araçların ve diğer finansal ürünlerin kurallar çerçevesinde alınıp satıldığı organize piyasadır.
- Borsa Yatırım Fonu (BYF/ETF)Payları borsada hisse senedi gibi işlem gören, genellikle bir endeksi veya varlık sepetini takip eden yatırım fonudur.
- Brüt kira getirisiYıllık kira gelirinin konutun bedeline oranı; boş kalma, aidat, vergi ve bakım düşülmeden hesaplanan ham getiri.
- Bugünkü değerGelecekte ödenecek ya da alınacak bir tutarın, belirli bir getiri oranıyla bugüne iskonto edilmiş karşılığı; ileride gereken paranın bugün kaç liraya denk geldiği.
- Bugünü Kayırma (Present Bias)Yakın zamandaki küçük bir ödülü, gelecekteki daha büyük bir ödüle tercih etme eğilimi; anlık tatmini uzun vadeli faydanın önüne koyar.
- BütçeBelirli bir dönem için beklenen gelir ve giderlerin önceden planlandığı finansal çerçeve.
Ç
- Çapa Etkisi (Anchoring)Bir kararda ilk karşılaşılan sayı ya da bilgiye aşırı bağlanma ve sonraki değerlendirmeleri bu ilk referansa göre yapma eğilimi; ilk sayı gerçekle ilgisiz olsa bile yargıyı etkiler.
- Çerçeveleme Etkisi (Framing)Aynı bilginin sunuluş biçiminin kararı değiştirmesi; bir seçeneğin kazanç ya da kayıp diliyle çerçevelenmesi, içerik aynı kalsa bile tercihi etkiler.
- ÇeşitlendirmeYatırımların farklı varlıklara, sektörlere veya bölgelere dağıtılarak toplam dalgalanmanın azaltılmasını amaçlayan yaklaşım.
D
- Damga VergisiSözleşme, taahhütname, makbuz gibi hukuki ve ticari kâğıtların düzenlenmesi üzerinden alınan vergi; belgenin türüne göre maktu (sabit) veya nispi (oransal) olarak hesaplanabilir.
- DASK (Zorunlu Deprem Sigortası)Kapsamdaki konutlar için yasa gereği yaptırılması gereken, deprem ve deprem kaynaklı belirli risklerin yol açtığı maddi zararları teminat altına alan zorunlu sigorta.
- DeflasyonMal ve hizmet fiyatlarının genel düzeyinin zaman içinde sürekli düşmesi; enflasyonun tersi yönde, paranın satın alma gücünün artmasıyla sonuçlanan durum.
- DeflatörNominal bir büyüklüğü reel hâle getirmekte kullanılan fiyat ölçüsü. GSYH deflatörü ekonomideki tüm mal ve hizmetleri kapsar; TÜFE ise yalnız hane halkının sepetini ölçer, bu yüzden ikisi aynı dönemde farklı çıkabilir.
- Değer kaybıBir varlığın, özellikle otomobilin, zaman ve kullanımla piyasa değerinden yitirdiği kısım; araç sahipliğinde çoğu zaman yakıttan büyük olan görünmez gider.
- Devlet KatkısıBireysel emeklilik sistemine yatırılan katkı paylarına, yasada belirlenen oran ve koşullarla devlet tarafından eklenen tutar; hak kazanma kurallarına tabidir ve oranı mevzuatla belirlenir.
- Doğrulama Yanlılığı (Confirmation Bias)Mevcut inancı destekleyen bilgiyi arama, hatırlama ve ona ağırlık verme; onunla çelişen bilgiyi ise göz ardı etme veya küçümseme eğilimi.
- Dönem borcuKredi kartı hesap kesim tarihinde ekstrede görünen toplam borç; asgari ödeme ve azami faiz kademesi bu tutara göre belirlenir.
- Döner sermaye ücretiTapu işlemi sırasında Tapu ve Kadastro Genel Müdürlüğü'ne ödenen, her yıl yeniden değerleme oranıyla güncellenen sabit hizmet bedeli.
- DövizYabancı ülkelerin para birimleri ile bu birimler cinsinden düzenlenmiş ödeme araçlarının genel adı.
- Döviz KuruBir ülkenin para biriminin başka bir ülkenin para birimi cinsinden değeri; iki para arasındaki değişim oranı.
- Döviz MevduatıYabancı para birimi cinsinden açılan mevduat hesabıdır; bakiye ilgili döviz cinsinden tutulur ve kur değişiminden etkilenir.
- Dürtme (Nudge)Seçenekleri yasaklamadan veya zorlamadan, karar ortamını düzenleyerek insanları belirli bir yöne yumuşakça yönlendiren tasarım yaklaşımı.
E
- Eğitim enflasyonuEğitim hizmetlerinin fiyatındaki yıllık artış; özel okul ve üniversite ücretlerinde genel TÜFE'den farklı, çoğu yıl daha yüksek seyreden bir oran.
- Ekspertiz ücretiKonut kredisinde bankanın taşınmazın değerini bağımsız bir değerleme kuruluşuna tespit ettirmesi için alıcıdan aldığı ücret.
- Emeklilik FonuKatılımcıların emeklilik amacıyla biriktirdiği katkı paylarının, belirlenen yatırım stratejisi çerçevesinde çeşitli varlıklarda değerlendirildiği kolektif yatırım aracı; değeri piyasa koşullarına göre değişir.
- Emeklilik Yaşı KavramıZorunlu sosyal güvenlik sisteminde emekli aylığına hak kazanmak için gereken yaş koşulunu ifade eden kavram; yasal düzenlemelere ve kişinin sigortalılık başlangıcına göre değişebilir.
- Emlak komisyonuTaşınmaz ticareti yönetmeliğine göre satış bedelinin en çok yüzde 4'ü artı KDV olarak belirlenen, aksi kararlaştırılmadıkça alıcı ve satıcı arasında eşit paylaşılan aracılık ücreti.
- EndeksBelirli bir kriterle seçilmiş varlık grubunun topluca değer değişimini ölçen göstergedir; piyasanın ya da bir bölümünün performansını izlemek için kullanılır.
- EnflasyonBir ekonomide mal ve hizmet fiyatlarının genel düzeyinin zaman içinde sürekli artması ve buna bağlı olarak paranın satın alma gücünün azalması.
- Enflasyon farkı zammıBir dönemde gerçekleşen enflasyonun daha önce verilen zam oranını aştığı kadarını telafi eden ek artış.
- Erken ödeme tazminatıKonut kredisinin vadesinden önce kapatılan ya da yapılandırılan anaparası üzerinden bankanın alabileceği en çok yüzde 1 ya da yüzde 2 oranındaki tutar.
- Eurobondİhraççının kendi ülkesi dışındaki piyasalarda, çoğunlukla yabancı para birimi cinsinden ihraç ettiği uzun vadeli borçlanma aracıdır.
F
- FaizÖdünç verilen veya yatırılan bir anaparanın kullanımı karşılığında, belirli bir dönem için hesaplanan ve genellikle yüzde olarak ifade edilen bedel.
- Faiz OranıÖdünç alınan anaparanın kullanımı karşılığında ödenen bedelin, anaparaya oranla belirli bir dönem için yüzde olarak ifade edilmesi; kredinin maliyetinin temel bileşeni.
- Faiz-Enflasyon İlişkisiNominal faiz ile enflasyon arasındaki bağ. Reel faiz, nominal faizden enflasyonu çıkararak yaklaşık bulunur; doğru hesap Fisher denklemidir: (1+nominal) ÷ (1+enflasyon) − 1. Düşük enflasyonda iki sonuç yakındır, yüksekte ayrışır.
- Fırsat maliyetiBir seçeneği tercih ederken vazgeçilen en iyi alternatifin değeri; bir harcamanın gerçek maliyeti, o parayla yapılabilecek başka şeydir.
- Finansal HedefTutarı, tarihi ve aracı belli olan birikim amacı. Üçünden biri eksikse ortada hedef değil dilek vardır: "ev alacağım" bir dilek, "3 yıl içinde 600.000 TL peşinat" bir hedeftir.
- Fisher denklemiReel oranı nominal oran ve enflasyondan türeten ilişki: bir artı reel, bir artı nominalin bir artı enflasyona bölümüne eşittir.
- Fon Dağılımı (BES)Bireysel emeklilik hesabındaki birikimin farklı emeklilik fonları arasında paylaştırılması; katılımcı, mevzuatın izin verdiği sınırlar içinde dağılımı belirleyebilir ve dönemsel olarak değiştirebilir.
- Fon toplam gider kesintisiEmeklilik yatırım fonunun yönetim, saklama ve işletim giderleri için fon varlığından günlük olarak düşülen ve yıllık oranla ifade edilen kesinti.
G
- Gecikme FaiziBir borcun son ödeme tarihinde ödenmemesi durumunda, geciken tutar üzerinden akdi faize ek olarak uygulanan; borç maliyetini artıran faiz.
- Gecikmeli Tatmin (Sabır/Erteleme)Daha büyük veya daha kalıcı bir ödül için anlık bir hazzı erteleyebilme becerisi; kısa vadeli dürtüye direnmek uzun vadeli hedeflere ulaşmayı destekler.
- Gelecek Benlik (Future Self)Kişinin gelecekteki kendisini bugünkünden kopuk, adeta bir yabancı gibi algılaması; bu kopukluk, uzun vadeli fayda için bugün fedakârlık yapmayı zorlaştırır.
- GelirBir birey veya kurumun belirli bir dönemde çalışma, yatırım veya diğer kaynaklardan elde ettiği para toplamı.
- Gelir VergisiGerçek kişilerin bir takvim yılında elde ettiği kazanç ve iratlar üzerinden alınan vergi türü; ücret, ticari kazanç, kira ve menkul sermaye iradı gibi gelir unsurlarını kapsar.
- GetiriBir yatırımın belirli bir dönemde sağladığı kazanç veya kaybın, genellikle başlangıç değerine oranla yüzde olarak ifade edilmesi.
- GiderBir birey veya kurumun belirli bir dönemde mal, hizmet veya yükümlülükler için yaptığı harcamaların toplamı.
- Gider Oranı (Fon)Bir yatırım fonunun yönetim ve işletim masraflarının fon büyüklüğüne oranıdır; getirinin net hesaplanmasında dikkate alınan bir maliyet unsurudur.
- Giydirilmiş brüt ücretÇıplak brüt ücrete düzenli ve süreklilik taşıyan ek ödemelerin (yol, yemek, ikramiye, prim) aylık karşılığının eklenmesiyle bulunan, kıdem ve ihbar hesabına esas tutar.
- Götürü giderKira gelirinin vergilendirilmesinde gerçek giderleri belgelemek yerine hasılatın yüzde 15'inin gider sayılması yöntemi; Gelir Vergisi Kanunu madde 74.
- Gram altınHas altının bir gramı; Türkiye'de altın fiyatının ve altın cinsinden birikimin temel ölçü birimi.
- GSYİH (Gayri Safi Yurt İçi Hâsıla)Bir ülkede belirli bir dönemde üretilen tüm nihai mal ve hizmetlerin toplam parasal değeri.
- Güvence ayıAcil durum fonunun kaç aylık zorunlu gideri karşıladığı; fonun büyüklüğünü lira yerine ay cinsinden ölçen sayı.
H
- Hak ediş kademesiBireysel emeklilikte sistemde kalış süresine göre devlet katkısının hak edilen yüzdesi: üç yılda yüzde 15, altı yılda yüzde 35, on yılda yüzde 60, emeklilikte yüzde 100.
- Hak Kazanma (Vesting)Katılımcının, sisteme yapılan devlet katkısı veya işveren katkısı gibi tutarlar üzerinde belirli süre veya koşulları sağladıkça sahiplik hakkı elde etmesi; süre dolmadan ayrılmada bu tutarların bir kısmına hak kazanılamayabilir.
- Halka ArzBir şirketin paylarının ilk kez halka satışa sunulması sürecidir; şirket bu yolla sermaye toplar ve payları borsada işlem görmeye başlayabilir.
- Hayat SigortasıSigortalının vefatı veya poliçede tanımlı durumların gerçekleşmesi halinde, belirlenen lehtarlara ya da sigortalıya poliçe koşullarına göre ödeme yapılmasını öngören sigorta türü.
- Hedef GradyanıBir hedefe yaklaştıkça çabanın ve motivasyonun artması; ilerleme görünür hâle geldikçe kişi bitişe daha güçlü yönelir.
- Hedefli BirikimBelirli bir amaca bağlanmış düzenli birikim. Amaçsız birikimden farkı ölçülebilir olmasıdır: ne kadar kaldığı ve kaç ay gerektiği her an hesaplanabilir.
- Hisse Senedi (Pay Senedi)Bir anonim şirketin sermayesinin belirli bir bölümüne ortaklık hakkı veren menkul kıymet; sahibine kâr payı ve oy gibi ortaklık haklari sağlar.
I
İ
- İhbar süresiİş sözleşmesini feshedecek tarafın karşı tarafa önceden bildirmesi gereken süre; İş Kanunu madde 17'ye göre hizmet süresine bağlı olarak iki, dört, altı ya da sekiz hafta.
- İhbar tazminatıİş sözleşmesi bildirim süresine uyulmadan feshedildiğinde, karşı tarafa ihbar süresine denk gelen ücret tutarında ödenen tazminat.
- İhtiyaç KredisiBelirli bir varlık teminatı gösterilmeden, tüketim veya kişisel harcamalar için kullanılmak üzere alınan; genellikle sabit taksitli ve görece kısa vadeli tüketici kredisi türü.
- İkincil PiyasaDaha önce ihraç edilmiş menkul kıymetlerin yatırımcılar arasında alınıp satıldığı piyasadır; işlemler ihraççıya değil taraflara yansır.
- İpotekKonut kredisinde bankanın alacağını güvence altına almak için taşınmazın tapu kaydına koydurduğu rehin; tesis edilmesi ve kredi bitince kaldırılması ücrete tabidir.
- İstisna (Sigorta)Bir sigorta poliçesinin teminat kapsamı dışında bıraktığı durum, olay veya zararlar; istisna kapsamındaki hasarlar için sigortacının ödeme yükümlülüğü doğmaz.
- İtfaBir borçlanma aracının anaparasının geri ödenmesi. Tahvil, bono ve kira sertifikasında itfa tarihi, anaparanın yatırımcıya döndüğü gündür; kredide ise itfa, borcun taksitlerle kapanma sürecini anlatır.
- İyimserlik YanlılığıOlumlu sonuçların kendi başına gelme olasılığını abartma, olumsuz sonuçlarınkini ise küçümseme eğilimi; risklerin hafife alınmasına yol açabilir.
K
- Kaçırma Korkusu (FOMO)Başkalarının yararlandığı bir gelişmenin dışında kalma endişesiyle aceleci karar verme eğilimi; kaçırma korkusu, dikkatli değerlendirmenin yerini alabilir.
- Kalan anaparaBir kredide ödenen taksitlerin faiz kısmı düşüldükten sonra hâlâ borçlu olunan ana tutar; erken kapatma ve yapılandırma hesabının temeli.
- KaskoBir taşıtın çarpışma, çalınma, yangın gibi risklerden doğan maddi zararlarını, poliçe kapsamı çerçevesinde teminat altına alan isteğe bağlı taşıt sigortası.
- Katılım FonuFaize dayalı olmayan, faizsiz finans ilkelerine uygun varlıklara yatırım yapan yatırım fonu türüdür; portföyü katılım esaslarına göre seçilir.
- Katılım HesabıFaizsiz finans ilkelerine göre işleyen, yatırılan tutarın kâr ve zarara katılım esasıyla değerlendirildiği banka hesabı türüdür.
- Katılım PayıKatılımcının bireysel emeklilik sözleşmesi kapsamında düzenli olarak (aylık veya farklı periyotlarda) fona aktardığı tutar; sistemdeki birikimin temel kaynağını oluşturur.
- Katkı payıBireysel emeklilik sisteminde katılımcının kendi hesabına yatırdığı tutar; devlet katkısı bu tutar üzerinden hesaplanır.
- Katma Değer Vergisi (KDV)Mal ve hizmetlerin üretiminden tüketimine kadar her aşamada eklenen değer üzerinden alınan dolaylı bir tüketim vergisi; nihai olarak tüketiciye yansıyan bir yapıya sahiptir.
- Kayıp Kaçınmasıİnsanların aynı büyüklükteki bir kaybı, eşdeğer bir kazanca göre daha güçlü ve olumsuz hissetme eğilimi; bu asimetri kararları kayıptan uzak durmaya doğru çarpıtabilir.
- KefilBir borçlunun yükümlülüğünü yerine getirmemesi durumunda, borcun ödenmesinden sorumlu olmayı sözleşmeyle taahhüt eden üçüncü kişi.
- Kıdem tavanıKıdem tazminatı hesabında bir yıl için esas alınabilecek en yüksek giydirilmiş brüt ücret; en yüksek devlet memuruna ödenen emekli ikramiyesine bağlıdır.
- Kıdem tazminatıEn az bir yıl çalışmış işçiye, iş sözleşmesi kanunda sayılan hâllerde sona erdiğinde her tam yıl için otuz günlük giydirilmiş brüt ücret üzerinden ödenen tutar.
- Kira artış tavanıKonut kirasında yenileme döneminde uygulanabilecek en yüksek artış oranı; Türk Borçlar Kanunu madde 344 uyarınca on iki aylık ortalama TÜFE değişimiyle sınırlıdır.
- Kira çarpanıKonut bedelinin yıllık kira gelirine bölümü; konutun kaç yıllık kirayla kendini ödediğini gösteren sayı.
- Kira Sertifikası (Sukuk)Bir varlığa veya varlık havuzuna dayalı olarak ihraç edilen, sahibine varlıktan elde edilen gelirden pay veren faizsiz finans aracıdır.
- Kira yenileme dönemiKira sözleşmesinin yıl dönümü; artış oranı bu ayın bir önceki ayında açıklanan on iki aylık ortalama TÜFE değişimine göre belirlenir.
- Kişisel enflasyonBir kişinin kendi harcama dağılımına göre yaşadığı fiyat artışı; TÜFE sepetinden farklı ağırlıklar taşıdığı için genel enflasyondan sapabilir.
- Konut kira istisnasıKonut kira gelirinin her yıl yeniden değerleme oranıyla belirlenen bir tutarının gelir vergisinden istisna tutulması; 2026 yılı için 58.000 lira.
- Konut Kredisi (İpotek)Bir konutun satın alınması için kullanılan, satın alınan taşınmazın ipotek (teminat) gösterildiği uzun vadeli kredi; borç ödenmediğinde alacaklının ipotekli varlığa başvurma hakkı bulunur.
- KonvertibiliteBir para biriminin, kısıtlamaya takılmadan başka para birimlerine serbestçe çevrilebilmesi. Konvertibl olmayan paralarda çevrim izne, kotaya ya da resmî kura bağlıdır; konvertibl olanlarda piyasa kuru geçerlidir.
- KrediBir tutarın belirli bir vade, faiz ve geri ödeme koşuluyla ödünç verilmesi; borç alanın anaparayı faiziyle birlikte taksitler halinde geri ödeme yükümlülüğü altına girdiği finansal işlem.
- Kredi NotuBir kişinin geçmiş borç ödeme davranışına ve finansal geçmişine dayanılarak hesaplanan; borç geri ödeme eğilimini sayısal olarak özetleyen değerlendirme.
- Kredili Mevduat Hesabı (KMH)Vadesiz hesap bakiyesi sıfırın altına düştüğünde, önceden tanımlı bir limite kadar otomatik borçlanma imkânı veren düzenleme; kullanılan tutara genellikle günlük faiz işletilir.
- Kumarbaz YanılgısıBağımsız bir olayda bir sonucun uzun süre tekrarlaması durumunda, tersinin artık daha olası hâle geldiğini sanma eğilimi; her deneme birbirinden bağımsızdır.
- Kupon (Faiz Ödemesi)Tahvil veya benzeri borçlanma araçlarının sahibine belirli dönemlerde yapılan faiz ödemesidir; kupon oranı nominal değer üzerinden hesaplanır.
- Kurumlar VergisiŞirket, kooperatif ve benzeri tüzel kişilerin bir hesap döneminde elde ettiği kurum kazancı üzerinden alınan vergi; gerçek kişilerin gelir vergisine benzer biçimde kurumların kazancını konu alır.
L
M
- Menkul Kıymet Gelir VergisiHisse senedi, tahvil, fon ve benzeri menkul kıymetlerden elde edilen alım-satım kazancı, faiz veya kâr payı gibi gelirlerin vergilendirilmesi; genellikle kaynakta stopaj yoluyla veya beyan yoluyla uygulanır.
- Merkez BankasıBir ülkede para politikasını yürüten, para arzını ve fiyat istikrarını yönetmekle görevli kamu otoritesi.
- Mevcudiyet Yanlılığı (Availability)Bir olayın olasılığını, akla kolay gelmesine göre değerlendirme eğilimi; canlı ya da yakın zamanda duyulan örnekler, gerçek sıklığından bağımsız olarak abartılabilir.
- MevduatBir bankaya belirli veya belirsiz vadeyle yatırılan ve karşılığında faiz elde edilebilen para birikimidir; vadeli ve vadesiz türleri bulunur.
- Motorlu taşıtlar vergisiAraç sahibinin her yıl Ocak ve Temmuz'da iki taksitte ödediği, aracın yaşı, motor hacmi ve değerine göre belirlenen vergi.
- MuafiyetBir hasarda sigortalının kendi üzerinde kalan, sigortacının tazminattan düştüğü tutar veya oran; muafiyet altında kalan küçük hasarlar sigortalı tarafından karşılanır.
N
- Nakit AkışıBelirli bir dönemde bir bireye veya kuruma giren ve çıkan para hareketlerinin bütünü.
- Nakit AvansKredi kartı limitinin bir bölümünün nakit olarak çekilmesi; genellikle çekim anından itibaren faiz işletilen ve ek ücrete tabi olan kısa vadeli borçlanma yöntemi.
- NemalandırmaBekleyen bir paranın, boş durmak yerine getiri elde edecek biçimde değerlendirilmesi. BES ve kıdem tazminatı fonlarında katkı paylarının hangi fon dağılımıyla değerlendirileceğini belirleyen tercihe "nemalandırma tipi" denir; getirinin kendisine nema denir.
- Net Aktif Değer (NAV)Bir fonun toplam varlıklarından yükümlülükleri düşülerek bulunan net değeridir; pay başına NAV, fon değerinin dolaşımdaki pay sayısına bölünmesiyle hesaplanır.
- Net DeğerBir kişinin veya kurumun sahip olduğu tüm varlıkların toplamından borçlarının çıkarılmasıyla bulunan tutar.
- Net kira getirisiYıllık kira gelirinden boş kalma payı, aidat, bakım ve sigorta gibi giderler ile gelir vergisi düşüldükten sonra kalan tutarın konut bedeline oranı.
- Nominal artışBir tutarın enflasyondan arındırılmadan, lira cinsinden yüzde kaç arttığı; maaş zammının bordroda görünen oranı.
- Nominal DeğerBir varlığın veya tutarın enflasyon etkisinden arındırılmamış, üzerinde yazan güncel para birimi cinsinden ifade edilen değeri.
O
- On iki aylık ortalama değişimSon on iki ayın TÜFE endeks ortalamasının, önceki on iki ayın ortalamasına oranı eksi bir; kira artış tavanının yasal ölçüsü.
- Otomatik KatılımÇalışanların işveren aracılığıyla bireysel emeklilik sistemine varsayılan olarak dahil edildiği düzenleme; katılımcının belirli süre içinde sistemden ayrılma (cayma) hakkı bulunur.
Ö
- Ödeme kapasitesiBir kişinin zorunlu giderlerinden sonra her ay borç ödemeye ayırabildiği toplam tutar; borç sırası hesabının temel girdisi.
- Örtük faizTaksitli fiyat ile peşin fiyat arasındaki farkın, taksit sayısına yayıldığında karşılık geldiği aylık faiz oranı; sözleşmede yazmasa da vade farkının içinde saklı olan oran.
- Özel Tüketim Vergisi (ÖTV)Yasada belirlenmiş belirli ürün gruplarından (akaryakıt, motorlu taşıt, tütün, alkollü içecek gibi) tek aşamada alınan dolaylı vergi; kapsamı ve tarifesi mevzuatla belirlenir.
P
- Panik SatışıAni düşüş veya olumsuz haber karşısında korkuyla, plan dışı ve aceleyle elden çıkarma davranışı; duygusal tepki, önceden belirlenmiş bir stratejinin önüne geçer.
- Para ArzıBir ekonomide dolaşımdaki nakit ile mevduatların oluşturduğu, kullanılabilir toplam para miktarı.
- Para Piyasası FonuPortföyü kısa vadeli borçlanma araçları ve mevduat gibi para piyasası enstrümanlarından oluşan, kısa vadeli değerlendirmeye yönelik fon türüdür.
- Para Yanılsaması (Money Illusion)Tutarları enflasyondan arındırılmış gerçek değeri yerine nominal rakam olarak algılama eğilimi; satın alma gücündeki değişim gözden kaçırılabilir.
- PoliçeSigortalı ile sigortacı arasındaki sözleşmeyi belgeleyen; teminat kapsamını, prim tutarını, süreyi, muafiyet ve istisnaları içeren yazılı belge.
- PortföyBir kişinin veya kurumun sahip olduğu yatırım araçlarının ve varlıkların bütünü.
- Portföy DağılımıBir yatırım portföyündeki varlıkların farklı varlık sınıfları, sektörler veya araçlar arasında nasıl paylaştırıldığını gösteren yapıdır.
- PrimSigorta teminatının sağlanması karşılığında sigortalının sigortacıya ödediği bedel; riskin büyüklüğüne ve teminat kapsamına göre belirlenir.
- Prim Ödeme Gün Sayısı KavramıEmekli aylığına hak kazanmada dikkate alınan, kişi adına ödenmiş sosyal güvenlik primlerinin toplam gün sayısı; yaş koşulunun yanında aranan temel şartlardan biridir ve mevzuatla belirlenir.
R
- Reel DeğerNominal değerin enflasyondan arındırılmasıyla bulunan, satın alma gücü cinsinden ifade edilen gerçek değer.
- Reel GetiriEnflasyondan arındırılmış getiri. Nominal getiriden enflasyonu ÇIKARARAK değil, (1+nominal) ÷ (1+enflasyon) − 1 ile BÖLEREK bulunur; yüksek enflasyonda iki yöntem arasındaki fark sonucun işaretini bile değiştirebilir.
- Reel ücretÜcretin enflasyondan arındırılmış, alım gücü cinsinden değeri; maaşın belirli bir ayın parasıyla kaç lira ettiği.
- ResesyonEkonomik faaliyetin genelinde belirgin ve yaygın bir daralmanın birkaç ay boyunca sürdüğü ekonomik durgunluk dönemi.
- RiskBir yatırımın gerçekleşen sonucunun beklenenden farklı olma, kayıp yaşanma veya belirsizlik içerme olasılığı.
S
- Saat başı net gelirAylık net gelirin aylık çalışma saatine bölümü; bir harcamanın kaç saatlik emeğe denk geldiğini bulmak için kullanılan oran.
- Satın Alma GücüBelirli bir miktar parayla satın alınabilen mal ve hizmet miktarı; enflasyon arttıkça azalan değer ölçüsü.
- Seri (Streak) EtkisiKesintisiz sürdürülen bir alışkanlık zincirinin kendi başına değer kazanması; kişi seriyi bozmamak için davranışı sürdürmeye motive olur.
- Sıcak El YanılgısıArt arda gelen olumlu sonuçların bir eğilime dönüştüğü ve devam edeceği sanısı; oysa bağımsız olaylarda geçmiş sonuçlar geleceği belirlemez.
- Sıra etkisiAltın gününde üyenin toplu ödemeyi hangi ayda aldığının sonucu belirlemesi: erken sıra faizsiz borç almaya, geç sıra faizsiz borç vermeye denk gelir.
- SigortaBelirli bir prim karşılığında, önceden tanımlı risklerin gerçekleşmesi durumunda oluşan zararın sigortacı tarafından tazmin edilmesini öngören sözleşmeye dayalı risk aktarım mekanizması.
- Sosyal Güvenlik Kurumu (SGK)Türkiye'de zorunlu sosyal güvenliği yürüten kamu kurumu; emeklilik, sağlık, iş kazası ve benzeri sigorta kollarını yöneterek çalışanların ve bakmakla yükümlü oldukları kişilerin güvencesini sağlar.
- Sosyal Güvenlik PrimiÇalışanın kazancı üzerinden hesaplanarak çalışan ve işveren payı olarak sosyal güvenlik kurumuna ödenen zorunlu katkı; emeklilik ve diğer sigorta haklarının kazanılmasında esas alınır.
- Sosyal KanıtBelirsizlik anında doğru davranışı başkalarının ne yaptığına bakarak belirleme eğilimi; kalabalığın seçimi, o seçimin doğruluğunun kanıtı gibi algılanabilir.
- Standart SapmaBir getiri dizisinin ortalamadan ne kadar dağıldığını ölçen sayı; oynaklık göstergesi olarak kullanılır. Büyümesi, aylık getirilerin birbirinden daha çok ayrıştığı anlamına gelir — gelecekteki oynaklığı GARANTİ etmez.
- Statüko YanlılığıMevcut durumu değiştirmeden koruma eğilimi; değişimin getirebileceği belirsizlik ve çaba, harekete geçmeyi caydırarak kararı olduğu gibi bırakmaya iter.
- StopajBir gelirin, ödeme kaynağında (banka veya aracı kurum tarafından) kesilip vergi dairesine yatırılan vergi kısmı; kaynakta kesinti olarak da anılır ve kişinin ayrıca ödeme yapmasını önlemeyi amaçlar.
- Sürü Psikolojisi (Herding)Bireylerin kendi analizinden çok kalabalığın davranışını taklit etme eğilimi; başkaları bir yöne hareket ettiğinde aynı yöne gitmenin daha güvenli hissettirmesiyle açıklanır.
T
- Taahhüt Aracı (Commitment Device)Gelecekteki dürtüsel davranışı sınırlamak için kişinin bugünden kendine koyduğu bir kural veya kısıt; iradenin zayıfladığı anlarda hedefe bağlı kalmayı kolaylaştırır.
- Tahsis ücretiBankanın kredi kullandırırken bir kez aldığı ücret; tüketici kredilerinde kredi tutarının binde beşini aşamaz.
- Tahvilİhraç eden devlet veya şirketin borçlanmak için çıkardığı, vadesi genellikle bir yıldan uzun olan ve belirli dönemlerde faiz ödemesi içeren borçlanma aracıdır.
- TaksitlendirmeBir tutarın tek seferde değil, belirli bir vade boyunca eşit veya değişen dilimler halinde ödenmesi düzeni; genellikle her taksitte anapara ve faiz bileşenlerini içerir.
- Tamamlayıcı EmeklilikZorunlu sosyal güvenlik sisteminden alınan emekli aylığına ek gelir oluşturmayı amaçlayan gönüllü emeklilik birikimi; kişinin emeklilik dönemindeki gelirini destekleme mantığına dayanır.
- Tamamlayıcı Sağlık SigortasıKamu sağlık güvencesi kapsamındaki hizmetlerde, anlaşmalı kurumlarda oluşan fark ücretlerinin poliçe koşulları çerçevesinde karşılanmasını sağlayan sağlık sigortası türü.
- Tapu harcıTaşınmaz satışında Harçlar Kanunu uyarınca alıcı ve satıcıdan ayrı ayrı, beyan edilen satış bedelinin yüzde 2'si oranında alınan devlet harcı.
- Tasarruf OranıElde edilen gelirin harcanmayıp biriktirilen kısmının, toplam gelire oranı.
- Taşıt KredisiKara, deniz veya hava aracı alımı için kullanılan; genellikle finanse edilen taşıtın teminat gösterildiği ve konut kredisine kıyasla daha kısa vadeli olan kredi türü.
- Taze Başlangıç Etkisi (Fresh Start)Yılbaşı, ayın ilk günü ya da doğum günü gibi zamansal dönüm noktalarının, insanları yeni bir hedefe başlamaya ve geçmişten kopmaya daha istekli kılması.
- TazminatTeminat kapsamındaki bir riskin gerçekleşmesi sonucu oluşan zarara karşılık, poliçe koşullarına ve muafiyetlere göre hesaplanarak sigortalıya veya lehtara ödenen tutar.
- TEFASTürkiye Elektronik Fon Alım Satım Platformu; farklı kurucuların yatırım fonlarının tek bir platform üzerinden alınıp satılabildiği elektronik dağıtım sistemidir.
- TemettüBir şirketin elde ettiği kârın ortaklara dağıtılan kısmı; kâr payı olarak da anılır ve nakit ya da pay olarak dağıtılabilir.
- Temettü VergilendirmesiŞirketlerin ortaklarına dağıttığı kâr payının (temettü) vergilendirilme biçimi; kaynakta stopaj kesintisi ve belirli koşullarda yıllık beyan yükümlülüğü gündeme gelebilir. Uygulama esasları mevzuata bağlıdır.
- Temettü VerimiBir pay başına dağıtılan yıllık temettünün, payın piyasa fiyatına oranıdır; genellikle yüzde olarak ifade edilir ve zamanla değişir.
- TeminatBir borcun geri ödenmesini güvence altına almak için gösterilen varlık veya hak; borç ödenmediğinde alacaklının başvurabileceği güvence (örneğin ipotek, rehin).
- Teminat (Sigorta)Bir sigorta poliçesinin güvence altına aldığı risklerin ve bunlar için ödenecek azami tutarın kapsamı; hangi zararların poliçe kapsamında karşılanacağını tanımlar.
- Temsililik Yanlılığı (Representativeness)Bir olayın olasılığını, onun bir kalıba ne kadar benzediğine bakarak değerlendirme eğilimi; temel oranlar ve istatistiksel gerçekler bu benzerlik uğruna göz ardı edilebilir.
- Toplam sahiplik maliyetiBir varlığı satın alma, kullanma ve elden çıkarma boyunca cepten çıkan bütün tutarların toplamı; otomobilde değer kaybı, yakıt, sigorta, vergi ve bakımın birlikte hesabı.
- TÜFETüketici Fiyat Endeksi: TÜİK'in her ay açıkladığı, hanehalkının satın aldığı mal ve hizmet sepetinin fiyat düzeyini ölçen enflasyon endeksi.
U
V
- VadeBir finansal ürünün veya borcun başlangıcı ile ödemesinin ya da sona ermesinin gerçekleşeceği tarih arasında geçen süre.
- Vade farkıBir malın taksitli toplam fiyatı ile peşin fiyatı arasındaki fark; satıcının ödemeyi ertelemenin karşılığı olarak fiyata eklediği tutar.
- Varlık SınıfıBenzer özellikler taşıyan ve benzer kurallara tabi finansal araçların oluşturduğu gruptur; hisse senedi, tahvil, döviz ve emtia başlıca örneklerdir.
- Varsayılan Etkisi (Default)Önceden ayarlanmış seçeneğin, insanların değiştirme çabasından kaçınması nedeniyle olduğu gibi benimsenme eğilimi; varsayılanlar sonuçları güçlü biçimde şekillendirir.
- VergiKamu hizmetlerinin finansmanı için devletin, kişilerden ve kurumlardan yasal düzenlemelere dayanarak karşılıksız ve zorunlu olarak aldığı ekonomik değer; oran ve kapsamı mevzuatla belirlenir ve zamanla değişebilir.
- Vergi DilimiArtan oranlı vergilendirmede, matrahın büyüklüğüne göre farklı vergi oranlarının uygulandığı gelir aralıkları; gelir arttıkça üst dilimlere geçilerek daha yüksek oran uygulanabilir. Dilim sınırları mevzuatla güncellenir.
- Vergi ErtelemesiDoğmuş veya doğacak bir vergi yükümlülüğünün, yasal düzenleme çerçevesinde daha ileri bir tarihe bırakılması; verginin ortadan kalkması değil, ödeme zamanının değişmesi anlamına gelir.
- Vergi İstisnasıNormalde vergilendirilmesi gereken bir gelir, işlem veya değerin, yasada belirtilen koşullar altında vergi dışında tutulması; kapsam ve şartlar ilgili mevzuatla tanımlanır.
- Vergi MatrahıVerginin hesaplanmasında esas alınan tutar; vergiye tabi gelir veya değerden yasal indirim ve istisnalar düşüldükten sonra kalan ve üzerinden vergi oranının uygulandığı tabandır.
- Vergi MükellefiVergi kanunlarına göre üzerine vergi borcu düşen gerçek veya tüzel kişi; verginin ödenmesinden ve ilgili yükümlülüklerin (beyan, kayıt) yerine getirilmesinden sorumlu olan taraftır.
- Volatilite (Oynaklık)Bir varlığın fiyatının veya getirisinin zaman içinde ne kadar dalgalandığını, iniş çıkışların büyüklüğünü ölçen istatistiksel kavram.
Y
- Yatırım FonuBirçok yatırımcının birikimlerinin bir araya getirilerek çeşitli varlıklardan oluşan bir portföyde profesyonelce yönetildiği kolektif yatırım aracıdır; katılımcılar pay sahibi olur.
- Yatırım HedefiBir birikimin hangi amaç ve vade için tutulduğu. Vade, aracın seçimini belirler: iki yıllık bir hedefle yirmi yıllık bir hedef aynı araçlarla takip edilmez.
- Yeniden YapılandırmaÖdemekte zorlanılan bir borcun vade, taksit tutarı veya faiz koşullarının borçlu ile alacaklı arasında yeniden düzenlenmesi; genellikle vadenin uzatılması yoluyla taksitin küçültülmesini içerir.
- Yıllık Gelir Sigortası (Annüite)Biriken bir tutarın, belirli veya ömür boyu bir dönem boyunca düzenli ödemelere dönüştürülmesini konu alan sigorta ürünü türü; emeklilik döneminde düzenli nakit akışı oluşturma amacı taşır. Şartlar sözleşmeye ve mevzuata bağlıdır.
- Yıllık Maliyet OranıBir kredinin faiz dışındaki masraf, vergi ve ücretlerini de içerecek şekilde yıllık bileşik esasla hesaplanan toplam maliyet oranı; farklı kredilerin gerçek maliyetini karşılaştırmayı sağlayan ölçü.
Z
Bu aramaya uyan terim yok.