Kelime ezberlemek yerine kelime kartı: aralıklı tekrar nasıl çalışır?

“Akşam 100 kelime çalıştım, bir hafta sonra neredeyse hiçbiri aklımda değil. Ne yanlış?”

Kısa cevap: Yanlış olan çabanız değil, zamanlamanız. Beyin bir kelimeyi tek seferde değil, zamana yayılmış tekrarlarla ve kendini yoklayarak kalıcı hâle getirir. Kelime kartı bunu çok iyi yapan bir araç, ama nasıl kullandığın sonucu belirliyor.

Bilim ve veri ne diyor?

Aralıklı çalışma. Cepeda ve arkadaşlarının 2006’da yayımladığı derleme, çok sayıda deneyi birleştirerek tekrarları zamana yaymanın, aynı toplam süreyi tek oturuma yığmaya göre genel olarak daha kalıcı bir hatırlama sağladığını gösterdi. Buna aralık etkisi (spacing effect) denir.

Kelime kartında aralık etkisi. Nate Kornell’in 2009’da kelime kartlarıyla yaptığı deneylerde, katılımcılar sınav için zor kelime çiftleri çalıştı. Kartları tek büyük yığın hâlinde çalışmak, onları dört küçük yığına bölüp ayrı ayrı çalışmaktan daha etkili çıktı; çünkü büyük yığında bir karta dönme aralığı uzar. Aralıklı çalışma, son güne yığılan çalışmadan da üstündü. Dikkat çekici sonuç şu: aralıklı çalışma katılımcıların %90’ında yığmadan daha iyiydi, ama ilk oturumdan sonra katılımcıların %72’si yığmanın daha etkili olduğuna inanıyordu. Yani sezgimiz, hangi yöntemin işe yaradığı konusunda çoğu zaman yanılıyor.

Kendini yoklama. Roediger ve Karpicke’nin 2006 tarihli çalışması, öğrencilerin bir metni tekrar tekrar okumasıyla aynı metinden kendilerini yoklamasını karşılaştırdı. Beş dakika sonra yapılan sınavda tekrar okuyanlar daha iyiydi; ama iki gün ve bir hafta sonraki sınavlarda yoklananlar belirgin biçimde daha fazla hatırladı ve tekrar okuyanlar kendilerinden daha emin olmalarına rağmen daha az hatırladı. Kelime kartının asıl gücü de buradan geliyor: kartı çevirmeden önce cevabı kendi başına hatırlamaya çalışırsın.

Bu çalışmalar genellikle laboratuvarda ve farklı malzemelerle yapıldı; hiçbiri doğrudan “Türkiye’de İngilizce öğrenen yetişkin” üzerinde değil. Ama aynı sonuçların farklı malzemelerde tekrar etmesi, bulguları sağlam kılıyor.

Türkiye’de neden zor?

Okul alışkanlığı bize “akşam çalış, sabah sınav ol” öğretti; bu da yığma çalışmanın en tipik hâli. Kelime çalışırken de aynı refleks çalışıyor: listeyi yaz, kağıda bak, sınavdan sonra bırak. Oysa dil kalıcı bir beceri; sınavdan sonra da kullanmak istiyoruz.

Kartı nasıl kurarsın?

1. Bir kart, bir kelime (ya da bir kalıp). Bir yüzüne İngilizce kelimeyi (mümkünse kısa bir cümle içinde), diğer yüzüne Türkçe anlamını yaz.
2. Önce hatırlamaya çalış. Kartı çevirmeden önce cevabı kendi içinde söyle ya da yaz. “Biliyordum” demek yeterli değil.
3. Doğru bildiysen kartı arkaya, yanlışsa öne koy. Kâğıtla bunu kutularla yapabilirsin: 1. kutu her gün, 2. kutu birkaç günde bir, 3. kutu haftada bir.
4. Yeni kelimeyi azar azar ekle. Eski kartlar yetişemez hâle gelirse yeni kelime eklemeyi durdur.
5. Bütün yığını karıştırarak çalış. Kartları ezbere sıralı çalışmak yerine karıştırmak, her karta dönmeyi zorlaştırır ve işe yarar.

Sık yapılan yanlışlar

• Cevabı görüp “biliyordum” demek. Roediger ve Karpicke’nin gösterdiği gibi tanımak, hatırlamakla aynı şey değildir. Cevabı kendi başına söyleyemediysen kartı yanlış say.
• Çok fazla yeni kelime eklemek. Yığın büyüdükçe tekrarlar yetişmez ve sistem bir yük olur. Az ve düzenli, çok ve düzensizden iyidir.
• Her kartı aynı gün çalışmak. Kartları tek oturuma yığmak, tam olarak kaçınmak istediğin hâl.
• Tek başına kelime çalışmak. Kelime kartı dört damardan yalnızca biri; dinleme ve konuşma olmadan kelimeler “pasif” kalır. İlk 30 günlük plan bunu dengeli kurmanın bir yolu.

Bu hafta dene

Yarın yalnız 8 yeni kelimeyle başla. Ertesi gün 8 yeni kelime ekle ve dünkü kartları önce yokla. Üçüncü gün yeni kelime sayısını azalt ve dün ile evvelsi günün kartlarını karıştırarak çalış. Hafta sonunda kaç kartı kendi başına hatırladığını say; rakam seni bu yöntemin sana uyup uymadığı konusunda bilgilendirir.