Üç Soruda Reel Getiri: Yüzde 40 Kazandın mı, Kaybettin mi?

Aceleci bölümü, tek konu, üç soru: geçen yıl parasını %40 büyüten biri sevinmeli mi? Senaryolarla iyihedef serisinin bu bölümü, dünkü sessiz kayıp yazısının ikizi — dün hiç hareket etmeyen paraya baktık, bugün hareket edene bakıyoruz.

Soru 1: Param Arttı mı? (Nominal)

Evet. 100.000 TL bir yılda 140.000 TL olduysa nominal getiri %40’tır. Bu soru bankacılık dilinin, ilanların ve sohbetlerin sorusudur — ve tek başına, hakkında karar verilemeyecek kadar eksik bir bilgidir. Çünkü aynı yıl fiyatlar da boş durmadı.

Soru 2: Alım Gücüm Arttı mı? (Reel)

Asıl soru bu. Aynı yıl enflasyon %30 ise, geçen yılın 100.000 liralık sepeti bugün 130.000 TL istiyor. Elindeki 140.000, o sepetin kaç katı?

reel = (1 + nominal) ÷ (1 + enflasyon) − 1 = (1,40 ÷ 1,30) − 1 ≈ %7,7

Refleksin söylediği 40 − 30 = 10 değil; çünkü getiri de enflasyon da aynı ana para üzerinde bileşik çalışır — işlem çıkarma değil bölmedir. %10 ile %7,7 arasındaki fark tek yılda küçük görünür; on yıllık bileşikte belirgin biçimde açılır. Neden bölme yapıldığının tam türetimi serinin sözleşme bölümünde; yarın da formülün mantığını uzman gözüyle söküyoruz.

Soru 3: Kararı Hangi Rakamla Vermeliyim? (Daima Reel)

Nominal rakam, enflasyonlu dönemlerde sistematik olarak abartır — hem getirileri hem zamları hem “geçen yıl şu kadar yaptı” cümlelerini. Karar rakamı daima reel olandır:

Duyduğun cümle	Sorman gereken
“Mevduat %45 veriyor”	Enflasyon ve vergi sonrası ne kalıyor?
“Kiranı %35 artırıyorum”	Genel fiyat artışına göre reel fark ne?
“Bu araç geçen yıl %60 yaptı”	Aynı yıl enflasyon kaçtı?

Refleks tek cümledir: enflasyona bölününce geriye ne kalıyor? O kalan pozitifse alım gücün büyüdü; negatifse rakam ne kadar parlarsa parlasın küçüldün. %25 nominal + %30 enflasyon örneği bunu netler: (1,25 ÷ 1,30) − 1 ≈ −%3,8 — para arttı, güç azaldı.

Veriyle Sağlama

Üç sorunun cevabını tek ekranda toplamak için reel getiri aracı var: nominal getirini ve dönemi gir, enflasyondan arındırılmış gerçek getiriyi ve alım gücündeki değişimi gör. Geçmiş getiri aracı ise aynı ayrımı varlık sınıfları üzerinden görselleştirir: dönem seç, enflasyon üzeri seyre bak. Nominalin şahane göründüğü ama reelin eridiği dönemleri kendi gözünle görmek, üç sorunun neden bu sırayla sorulduğunu kalıcı biçimde öğretir.

Sonuç

Üç soru, tek refleks: param arttı mı (nominal), gücüm arttı mı (reel), karar hangisiyle (daima reel). %40 duyduğunda bölmeden sevinme: (1,40 ÷ 1,30) − 1 ≈ %7,7 — sevinilecek olan bu, ama doğru boyutuyla. Kişisel koşullar farklılaştıkça doğru kıyas da değişir; gerektiğinde yetkili bir kuruluştan profesyonel destek almak faydalıdır.