Altını çizmek neden işe yaramıyor? Çalışmanın bilimi

Bir konuyu bitirdin. Sayfalar sarı, yeşil, pembe; kenarlarda küçük oklar var. Kitabı kapatırken içinden “tamam, bu konu oturdu” dedin. İki gün sonra deneme çözerken aynı konunun sorusuna baktın ve bir an boşluk yaşadın.

Bu yaygın bir deneyim ve senin eksikliğin değil. Çalışma yöntemlerinin bir kısmı, öğrendiğini hissettirmek konusunda çok iyi, öğrendiğini kalıcı hale getirmek konusunda ise zayıf.

Kısa cevap

Altını çizmek ve aynı metni tekrar tekrar okumak, “tanıdık geliyor” hissi verir. Bu his, bilgiyi gerektiğinde kendi belleğinden çıkarabildiğin anlamına gelmez. Araştırmaların en sağlam bulgusu iki alışkanlıktır:

1. Kendini yoklamak: konuyu çalıştıktan sonra kitaba bakmadan hatırlamaya çalışmak.
2. Aralıklı tekrar: aynı süreyi tek oturuma sıkıştırmak yerine zamana yaymak.

Bilim ne diyor?

Psikolog John Dunlosky ve arkadaşları 2013’te, öğrencilerin kullandığı on çalışma tekniğini bilimsel kanıta göre değerlendiren geniş bir derleme yayımladı. Sonuç tablosu, çoğu öğrencinin alışkanlığıyla neredeyse ters düşüyordu:

Teknik	Derlemedeki değerlendirme
Kendini yoklama (pratik testler)	Yüksek yararlı
Aralıklı tekrar (dağıtılmış pratik)	Yüksek yararlı
Altını çizme / işaretleme	Düşük yararlı
Yeniden okuma	Düşük yararlı
Özet çıkarma	Düşük yararlı

(Aralarda orta düzey yararlı bulunan teknikler de vardı: kendine açıklama gibi.)

Tek bir derlemeyi mutlak hakem yapmamak gerekir, ama sonuçlar başka çalışmalarla da uyumlu. Jeffrey Karpicke ve Janell Blunt’ın 2011’de Science dergisinde yayımlanan deneyinde öğrenciler bir fen metnini çalıştı. Bir grup konuyu kavram haritasına dönüştürdü, diğer grup ise metni okuduktan sonra kitabı kapatıp hatırlayabildiklerini yazdı. Bir hafta sonra yapılan testte, hatırlamaya çalışan grup, çıkarım gerektiren sorular dahil, daha iyi sonuç aldı.

Aralıklı tekrarın kanıtı da güçlü: Nicholas Cepeda ve arkadaşlarının 2006’da yayımladığı derleme, tekrarları zamana yaymanın, aynı toplam süreyi tek seansa sıkıştırmaya göre kalıcı hatırlamayı artırdığını gösterdi. Hatırlamak istediğin süre uzadıkça, ideal aralık da uzuyor.

Neden bu kadar yaygın yanlış yöntemler?

Çünkü yeniden okumak rahat hissettirir. Metin gözüne tanıdık gelir, akıcı okursun; beyin bunu “biliyorum” diye yorumlar. Kendini yoklamak ise rahatsız eder: hatırlayamadığın yerler hemen ortaya çıkar. Rahatsızlık, yöntemin işe yaradığının işaretidir; ama kimse rahatsız olmak istemez.

Türkiye’de bu bizim için ne anlama geliyor?

• YKS’nin müfredatı geniştir ve hazırlık aylar sürer. Eylülde çalıştığın konu haziranda sana lazım olacak. Bu, aralıklı tekrarın tam ihtiyaç duyulan yeri.
• Soru çözmek zaten kendini yoklamadır, yeter ki çözümün hemen altına bakmadan dene. Çözümlü soru videosunu izlemek soru çözmek değil, izlemektir.
• Üniversitede vize ve final haftaları “son geceye sıkıştırma” alışkanlığını ödüllendirir gibi görünür; ama ertesi dönem aynı bilgiye ihtiyaç duyduğunda elinde bir şey kalmaz.

Zaman bütçesi: aynı üç saat, iki farklı kullanım

Diyelim bir konuya üç saat ayırdın.

• A planı: Üç saat boyunca okudun ve altını çizdin.
• B planı: Bir saat okudun, iki saat kitap kapalıyken hatırlamaya çalıştın, eksiklerini kontrol ettin.

B planı çoğu zaman daha yorucu, ama o üç saatin getirisi araştırmalarda daha yüksek çıkıyor. Zamanın sınırlı olduğu bir sınav yılında bu fark, planın ta kendisi.

Bu hafta dene (30 dakika)

1. Bu hafta çalıştığın bir konuyu seç. Normal şekilde çalış.
2. Kitabı kapat. Boş bir kâğıda 5 dakika boyunca hatırladığın her şeyi yaz: formüller, tanımlar, örnekler.
3. Kitabı aç, kâğıtla karşılaştır. Eksikleri farklı renkli kalemle ekle. Bu renkli kısım senin zayıf noktalarının haritası.
4. Takvimine üç not düş: ertesi gün, birkaç gün sonra, bir hafta sonra aynı kâğıtla yine kendini yokla. (Bu aralıklar örnektir; hedefin ne kadar uzak olduğuna göre uzayabilir ya da kısalabilir.)

Sık yapılan yanlışlar

• “Altını çizmeyi bırakacağım.” Zorunlu değil. İşaretlediğin cümleyi soruya çevirirsen (“Bu neden doğru?”) altını çizmek yöntemin başlangıcı olur.
• “Kendini yoklamak sadece deneme çözmek.” Kart, boş kâğıt, sesli anlatım, arkadaşa ders vermek de olur.
• “Hatırlayamıyorsam yöntem çalışmıyor.” Hatırlayamadığın yer, çalışman gereken yerdir. Bulduğun için memnun ol.

Kaynaklar

• Dunlosky, J., Rawson, K. A., Marsh, E. J., Nathan, M. J., Willingham, D. T. (2013). Improving Students’ Learning With Effective Learning Techniques. Psychological Science in the Public Interest.
• Karpicke, J. D., Blunt, J. R. (2011). Retrieval Practice Produces More Learning than Elaborative Studying with Concept Mapping. Science.
• Cepeda, N. J., Pashler, H., Vul, E., Wixted, J. T. (2006). Distributed practice in verbal recall tasks: A review and quantitative synthesis. Psychological Bulletin.

Sıradaki yazılarda bu çerçeveyi sınav planına, üniversite derslerine ve dijital becerilere taşıyacağız. İlk adım olarak YKS’nin nasıl işlediğine bakabilirsin.