Yüksek lisans yapmalı mıyım? Kendine sorman gereken yedi soru

Mezun oldun. İş piyasasına baktın; ilanlar belirsiz, deneyim isteniyor, rekabet yoğun. Yanındakiler “yüksek lisans yapayım” diyor. Sen de düşünüyorsun.

Bu iyi bir fikir olabilir. Ama bir kararın iyi olup olmadığı, sorulan sorulara bağlı. “Yüksek lisans yapmalı mıyım?” sorusunu yedi küçük soruya bölersen, cevap kendiliğinden belirginleşir.

Kısa cevap

Yüksek lisans, üç farklı şey olabilir: (1) bir bilgi derinleşmesi, (2) bir kariyer kapısı, (3) bir bekleme salonu. Üçü de meşru; ama aynı karar değil. Önce hangisini aradığını bil, sonra programı seç.

Yedi soru

1. Ne arıyorum: derinlik, kapı, yoksa zaman?

• Derinlik: Bir konuyu daha çok öğrenmek istiyorsun.
• Kapı: Bir mesleğe, kuruma ya da akademik kariyere giriş koşulu.
• Zaman: Mezuniyetten sonra ne yapacağını bilemiyorsun ve düşünmek için bir çerçeve arıyorsun.

Üçüncüsü utanılacak bir şey değil; ama yüksek lisans, bu soruyu çözmenin pahalı bir yolu olabilir. Önce ucuz yolları dene: bir staj, bir yan proje, bir kısa kurs.

2. Bu programa girmek, gerçekten bir kapıyı açıyor mu?

Girmek istediğin işlerin ilanlarına bak (üç ila beş ilan yeter). Yüksek lisansı şart koşuyor mu, tercih olarak mı yazıyor, yoksa hiç yazmıyor mu? İlanın yazmadığı şeyi bir programın sana getireceğini varsaymak, riskli bir varsayım.

3. Tezli mi, tezsiz mi?

İki yol farklı şeyler vaat eder. Tezli programlar araştırma yapmayı, bir tez yazmayı ve akademik çevrelere girmeyi içerir. Tezsiz programlar daha çok ders ve proje odaklıdır ve çoğu zaman çalışırken yapılabilir. Tezsizlerin birçoğu ücretlidir; ücretsiz olup olmadığını programın ilanında oku. Bu ayrımı ayrı bir yazıda ayrıntılı ele alacağız.

4. Bedeli ne: zaman ve para?

İki bedel var:

• Para: Öğrenim ücreti (varsa), kitap, ulaşım ve yaşam masrafı. Bu yazıda tutar vermiyoruz çünkü ücretler programdan programa ve yıldan yıla değişir; programın güncel ilanına bak.
• Fırsat maliyeti: O sürede çalışsaydın kazanacağın gelir ve edineceğin deneyim. Bu çoğu zaman paradan daha büyük bir kalemdir ve çoğu zaman gözden kaçar.

İkisini bir tabloya yaz. Bu bir hesaplama değil; karşılaştırma için bir iskelet.

5. Çalışırken mi, tam zamanlı mı?

Bazı programlar akşam ya da hafta sonu çalışıyor; bazıları gündüz tam zamanlı. İkisinin yük dağılımı farklı. Çalışırken yapmak, gelir ve deneyim sağlar; tam zamanlı yapmak, daha çok odak sağlar. Hangisinin senin yaşamına sığdığını gerçekçi bir haftalık takvim çıkararak gör.

6. Başvuru koşulları ne?

Tezli programlarda ALES gibi sınav koşulları yaygındır; tezsiz programlarda üniversiteye ve programa göre değişir. Dil, lisans not ortalaması ve mülakat koşulları da programdan programa farklıdır. Güncel koşul için başvuracağın programın ilan metnini oku. ALES ve diğer sınavlar için ÖSYM’nin sayfası, genel mevzuat için YÖK’ün sayfası başlıca kaynak.

7. Kime sormalıyım?

Seçtiğin programın mezunlarına ya da son yıl öğrencilerine bir iki soru sor: “Ne öğrendin? Zorlandığın yer neydi? Yeniden karar verse, aynı programı seçer miydin?” Bir mezunla yarım saatlik bir konuşma, bir bölümün tanıtım sayfasından daha çok şey söyler.

Bilim ve motivasyon üzerine bir not

Ryan ve Deci’nin özbelirleme kuramı, insanların kendi seçtikleri ve anlamlı bulduğu işlere daha içten bağlandığını söylüyor. Bir yüksek lisans, iki üç yılı kapsayan bir yük. “Neden yapıyorum?” sorusunun cevabı sana ait değilse (ailenin beklentisi ya da “herkes yapıyor”), o yük daha ağır gelebilir. Bu bir yasak değil; yalnız bir uyarı.

Bu hafta dene (iki sayfalık karar notu)

1. İlk sayfa: Yukarıdaki yedi soruya birer paragraf cevap yaz. Bilmediğin yerde “bilmiyorum” yaz.
2. İkinci sayfa: İki ya da üç program seç. Her birinin ilan metninden başvuru koşulu, süre, ücret durumu ve çalışma şeklini not et.
3. Konuşma: Bir program mezunu ya da öğrencisiyle yarım saat konuş.

Not: Bir yüksek lisansa başlamadan önce alternatifleri de yaz: bir yıl çalışmak, bir staj, bir sertifika programı, bir yurt dışı değişim. Karşılaştırma, kararı gerçek yapar.

Sık yapılan yanlışlar

• “Yüksek lisans iş garantisi.” Hiçbir program iş garantisi değildir.
• “Daha çok okumak daha iyi.” Daha çok okumak, bir amaç yoksa sadece zaman harcamaktır; amaç varsa değerli.
• “Tezsiz kolay.” Tezsiz bir program, ders ve proje yükü bakımından kolay olmayabilir; yalnızca farklı.
• “Bu yılın şartları, gelecek yıl da geçerli.” Başvuru koşulları ve ücretler her yıl değişebilir.

Kaynaklar

• ÖSYM, sınav takvimi ve kılavuzları (ALES dahil): osym.gov.tr
• YÖK, yükseköğretim mevzuatı ve duyurular: yok.gov.tr
• Ryan, R. M., Deci, E. L. (2000). Self-determination theory and the facilitation of intrinsic motivation, social development, and well-being. American Psychologist.

Kararını yurt dışına doğru genişletmeyi düşünüyorsan, ilerleyen yazılarda Erasmus, burslar ve dil sınavlarını ele alacağız. Üniversiteyi daha verimli kullanma ile ilgili ilk 100 gün yazısı da yüksek lisans kararından önce okunabilir.