Üniversite tercihi yaparken puana değil nelere bakmalı?

Tercih dönemi yaklaşırken çoğu aday aynı listeye bakar: puanın yettiği bölümler, puanın yetmediği ama hayalini kurduğu bölümler. Liste yapılırken sıralama ve puan öne çıkar; sorulması gereken bazı sorular ise sessizce atlanır.

Puanı küçümsemiyoruz. Puan seni bazı kapıların önüne getirir. Ama kapıdan içeri girdikten sonra dört yıl orada yaşayacak olan sensin.

Kısa cevap

Tercih yaparken beş soruyu kendine sor:

1. Bu programda ne öğreneceğim?
2. O şehirde nasıl yaşayacağım ve bunun bedeli ne?
3. Bu programın geçmiş verileri ne söylüyor, ne söylemiyor?
4. Bu konu beni meraklandırıyor mu?
5. Yanlış çıkarsa geri dönüş yolum var mı?

1. Bu programda ne öğreneceğim?

Bölüm adı bir kapaktır; içerik ders planındadır. İki farklı üniversitede aynı adı taşıyan iki program, ilk iki yıldan sonra çok farklı derslere ayrılabilir. Her programın bir ders planı yayımlanır; hangi derslerin zorunlu, hangilerinin seçmeli olduğuna bak. Seni asıl çekecek şeyin hangi derste geçtiğini bulmaya çalış.

2. O şehirde nasıl yaşayacağım?

Şehir dışında okumak, öğrenim dışında bir yaşam bütçesi demek: yurt ya da kira, yemek, ulaşım, kitap. İlk yıl bütçesini yaklaşık olarak çıkarmak, bölüm seçimini etkilemeli; çünkü bir bölümü bırakmanın nedenlerinden biri, bütçenin ayakta tutamamasıdır.

Bir not: Bu yazıda tutar vermiyoruz çünkü yurt ücretleri, burs ve kira her yıl değişiyor. Tutarlar ileride tarihli ve kaynaklı olarak ayrı bir yazıda ele alınacak. Şimdilik kendi şehir ve yaşam planın için bir kalem listesi çıkarmak yeterli.

3. Geçmiş veriler ne söylüyor?

YÖK Atlas, programların geçmiş yıllara ait taban puan, başarı sırası, kontenjan ve yerleşen adayların profili gibi verilerini gösteren resmî bir kaynak. Üç dikkat noktası:

• Taban puan kaliteyi değil, talebi gösterir. Geçen yıl o programa yerleşen son adayın puanıdır.
• Geçmiş yıl, gelecek yıl demek değildir. Kontenjan ve tercih eğilimi değişir.
• Doluluk ve yerleşen profili bir programın ne kadar tercih edildiğinin, kimlerin tercih ettiğinin ipucudur; senin için doğru olduğunun değil.

4. Bu konu beni meraklandırıyor mu?

Motivasyon araştırmalarının önemli bir kısmı aynı noktaya varıyor: insanlar, özerklik (seçimin kendisinin olması), yetkinlik (iyi olduğunu hissetmek) ve bağ (ait olmak) ihtiyaçları karşılandığında bir işe içten bağlanıyor. Richard Ryan ve Edward Deci’nin özbelirleme kuramının özeti bu. Tercih listende bu üç ihtiyaca bakan bir soru sorabilirsin: “Bu bölümü ben mi seçiyorum, yoksa başkalarının beklentisi mi seçiyor?”

Bu, “sevdiğin işi yap, para kendiliğinden gelir” demek değil. Yalnızca öğrenmenin sürekliliği için içsel bir yakıtın değerli olduğunu hatırlatır.

5. Geri dönüş yolum var mı?

Yanlış seçim felaket değildir. Yatay geçiş, çift anadal ve yandal, DGS ile farklı bir lisansa geçiş gibi yollar vardır. Koşulları (not ortalaması, kontenjan, başvuru dönemi) üniversiteden üniversiteye ve yıldan yıla değişir. Bu yazıyı okurken kendine şunu söyleyebilirsin: “Kararı vermek kolaylaşıyor çünkü karar tek yönlü değil.”

Yine de geri dönüşün bir bedeli olduğunu unutma: zaman ve bazen ek ders yükü. Bu bedeli bilmek, kararı yük olmaktan çıkarır.

Bu hafta dene (45 dakika)

Üç aday program seç ve aşağıdaki tabloyu kâğıt ya da tablo programında doldur:

	Program 1	Program 2	Program 3
Hangi dersler beni çekiyor?
Şehirde yaşam bütçesi kalemleri
Geçen yıl taban puan ve başarı sırası
Bu konu beni ne kadar meraklandırıyor (1–5)
Geri dönüş yolları (yatay geçiş, çift anadal)

Tabloyu doldururken bir yerde bilmediğini fark edeceksin. O bilmediğin yer, bu hafta araştıracağın şey.

Sık yapılan yanlışlar

• “En yüksek puanlı bölüm en iyisidir.” Puan sıralaması, senin için en doğru bölümü söylemez.
• “Herkes bu bölümü okuyor.” Kalabalık, uygunluğun kanıtı değildir.
• “Sevmezsem bırakırım.” Mümkün, ama bırakmanın bir maliyeti var. Önceden bilmek, yükü hafifletir.

Kaynaklar

• YÖK, Yükseköğretim Program Atlası: yokatlas.yok.gov.tr
• ÖSYM, YKS ve tercih kılavuzları: osym.gov.tr
• Ryan, R. M., Deci, E. L. (2000). Self-determination theory and the facilitation of intrinsic motivation, social development, and well-being. American Psychologist.

Henüz YKS’nin nasıl işlediğini öğrenmediysen önce sınavın haritasına bakabilirsin. Üniversiteye başladıktan sonra neler yapılabileceğini ise ilk 100 gün yazısında ele alıyoruz.