Ailene Girişimciliği Nasıl Anlatırsın? "Macera Arama" Diyenlerle Konuşmak

“Oğlum, arkadaşlarınla ne yapacaksın?”

“Anne, Facebook gibi bir mesajlaşma programı yapacağım.”

“Peki nasıl para kazanacaksın?”

“Yatırım alacağım.”

Bu konuşma, Girişimcilik Vakaları: Fırsatlar ve Zorluklar kitabım için görüştüğüm Burç Tanır’ın annesiyle yaptığı konuşmalardan biri. Devamı daha da zor: “Hisse karşılığı para alacağız, bu parayla kendimize maaş vereceğiz.” Ailenin kafası daha da karışıyor. Maaş almak için oğulları neden şirketinin parçasını satıyordu?

Bu yazı, kendi işini kurmak isteyen herkesin bir noktada yaşadığı bu konuşma hakkında. Ailene girişimciliği nasıl anlatırsın? Daha önemlisi: Ailenin endişelerinin hangisi haklı, hangisi değil?

Aile için para kazanmanın tek yolu

Burç Tanır’ın babası diş hekimiydi. Kendi muayenehanesini yasal prosedürlerin ağırlığı yüzünden kapatmış ve emekli olmuştu. Oğlunun aynı sıkıntıları yaşamasını istemiyordu: “İşin vergisi var, dünya kadar prosedürü var, macera arama.” Uyarıları dinlenmeyince aralarında küçük bir tartışma bile çıktı. Annesi oğlunun arkadaşları gibi yüksek ücretli bir danışmanlık işine girmesini istiyordu. Oğlu ise geleceği belirsiz, düşük gelirli bir iş yapıyor, öğrenciden farksız yaşıyordu.

Aile net cevap istiyordu. Arkadaşlarının cevapları gibi: “Üç yıl sonra müdür yardımcısı olacağım, kazancım şu olacak.” Ama Tanır’ın böyle bir cevabı yoktu. Kendisi bile işin nereye varacağını tam bilmiyordu.

Kitapta bu durumu şöyle özetledim: Aile için tek para kazanma yolu biri için çalışmak ve işverenin maaş vermesidir. Bu düzenin dışındaki para kazanma şekilleri onlara hayal gibi gelir.

İlk girişimi Bizcorner hiç satış yapamadan kapandı. İkinci girişimi Prisync için devletten hibe aldığında bu kez başka bir endişe başladı: Aile oğlunun devlete borçlanmasını istemiyordu. Tanır bunun borç değil hibe olduğunu söyledi. Annesi şaşırdı: Devlet oğluna neden karşılıksız para verecekti? Melek yatırımcılardan yatırım alırken hisselerin yüzde 20’sini vereceğini sevinçle anlattığında ise annesinin tepkisi şuydu: “Evladım, sen bu işe bu kadar uğraşıyorsun, neden başkalarını kendine ortak ediyorsun?”

Dönüm noktası beklenmedik bir anda geldi. Eve gelen bir aile dostu işlerin nasıl gittiğini sorunca Tanır “25 ülkeden müşterimiz var” dedi. Annesi “Demek sizin iş bu kadar tuttu” dedi. Bu, uzun bir aradan sonra ailesiyle iş hakkındaki ilk konuşmasıydı. Ailesi oğullarının arkadaşları kadar para kazanmadığını biliyordu, ama mutlu olduğunu, işinde mesafe aldığını artık görüyordu. Bu güveni kazanması dört yıl sürdü.

Ders: Aile soyut vaatlere değil, anlayabildiği somut işaretlere güvenir. “Yatırım alacağım” bir şey anlatmaz. “25 ülkeden müşterimiz var” anlatır.

Memur ailesinden girişimci çıkınca

Kitaplarımdaki girişimcilerin hatırı sayılır bir kısmının anne babası memurdu. Bu bir tesadüf değil, Türkiye’nin gerçeği.

Searover’ın kurucularından Kazım Çağlar Erat’ın anne babası memurdu. Şirketi kurduktan sonra vergilerin çeşitliliğine hayret etti; memur ailesinde vergi kaynakta kesildiği için bu konulara hiç aşina değildi. Üniversite boyunca kendisine en idealinin bir işletmede maaşlı çalışmak olduğu izleniminin verildiğini anlattı.

Sağlık alanında bir girişim kuran ve adının kitapta yer almasını istemeyen bir girişimcinin ebeveynleri de memurdu. Ailesi, o şirketi kurduktan sonra pek çok kez “Maaşı olan bir işin olsa ne güzel olurdu” dedi. Kendisi girişimci olmaya zor karar vermişti; ticareti de sonradan öğrenmişti.

Erdoğan Mert’in hikâyesi ise başka bir tarafı gösteriyor. Babası memur emeklisi, annesi ev hanımıydı. Kendi işini kurarken ailesinden manevi destek aldı; ilk sermayesini, maaşlı çalışırken biriktirdikleriyle babasının emekli maaşından artırdıklarını birleştirerek oluşturdu. Akrabalarından ve çevresinden ise destek görmedi; işletme kurmasına karşı çıkanlar bile oldu. Bir müşterisinin karşılıksız çıkan çeki yüzünden zor duruma düştüğünde duydukları şunlardı: “ODTÜ mezunu adam ne anlar ticaretten, biz demedik mi bu iş yürümez diye, maaşla bir yerde çalışsaydı daha iyi olurdu.” O dönemde ailesinden başka kimsenin yanında olmadığını gördü. İşini toparladı, borçlarını ödedi, büyüttü.

Ders: Ailenin girişimciliğe uzak olması, kötü niyetten değil, alışkın olmadıkları bir düzenden kaynaklanır. Ve zor gününde yanında kalan çoğu zaman yine ailedir. Onları bilgisiz bırakmak, o desteği de zayıflatır.

Çevre baskısının en pahalı sonucu: danışmayı bırakmak

Lokman Ökten ve Zahid Uysal, mühendislik diplomalarını yeni almışken Depocum.net adıyla bir e-ticaret sitesi kurdular. İkisi de başka şirketlerde çalışırken site faaliyete başladı; sonra sırayla istifa edip işe yoğunlaştılar. Kısa süre sonra on iki ayda yaptıkları ciroyu bir ayda yapar hale gelmişlerdi.

2011’de sektörün dördüncü büyük sitesi Pratikev’in satılacağını duydular. Kendilerinden kat kat büyük, zarar eden bir şirketti. İleri tarihli çeklerle satın aldılar.

Kitapta bu kararın arka planını şöyle anlattık: Çevrelerinden sürekli duydukları sözler vardı. “Aman sigortalı işiniz olsun.” “Elinizde altın bilezik var, internetten satış da nereden çıktı?” Bu baskı yüzünden, böylesine büyük bir satın almayı yaparken yeterince görüş alışverişi yapmadılar. Kime sorsalar kendilerini vazgeçirmeye çalışacağını biliyorlardı. Coşkuları ağır bastı ve sonradan fark edecekleri bazı ayrıntıları atladılar. Ökten bu dönemi daha sonra “Gömleği yanlış yerden iliklemeye başlamıştık” diye anlattı. Pratikev 2012 sonunda kapandı; kapanış sürecinde müşterinin, çalışanın, tedarikçinin ve bankanın mağdur olmaması için uğraştılar.

Ders: Çevren karşı diye kimseyle konuşmamak, kararın en tehlikeli hâlidir. “Yapma” diyen ile “Şu riski düşündün mü?” diyen aynı kişi değildir. İkincisini mutlaka bul.

Ailenin endişesi her zaman haksız değil

Hakan Özcan ve kardeşleri birlikte istifa edip bir simülasyon girişimi kurdular. İşler yavaşlayıp yeni proje gelmeyince ağabeyleri ayrılacağını söyledi. Evli ve iki çocuk babasıydı; düzensiz geliri tolere etmesi zordu. Şimdiye kadar başka girişimlerden gelen teklifleri değerlendirmemişti, ama artık dayanma gücü kalmamıştı ve maaşlı bir işe girdi.

Bu, girişimciliğin başarısızlığı değil, hayatın gerçeği. Bakmakla yükümlü olduğun insanlar varsa, aile “Ya tutmazsa?” diye sorduğunda kötümserlik yapmıyor, haklı bir soru soruyor olabilir.

Ailene anlatırken işe yarayan yedi şey

1. Önce endişeyi dinle. “Ne olacağından korkuyorsunuz?” diye sor. Çoğu zaman cevap girişimcilik değil, belirsizliktir: kira, borç, sağlık sigortası, evlilik planı.
2. Haklı soruya rakamla cevap ver. Ne kadar birikimin var? Kaç ay dayanabilirsin? Girişime en fazla ne kadar koyacaksın? Bu sınırı yazılı olarak koy ve paylaş.
3. B planını söyle. “Tutmazsa iki ay içinde iş aramaya başlarım” gibi somut bir cümle, “Tutacak” cümlesinden daha çok güven verir.
4. Kavramları ailenin diliyle anlat. Hibe, kredi, melek yatırım, hisse… Hangisinin borç olduğunu, hangisinin şirketin bir parçasını vermek olduğunu açıkça söyle.
5. İlerlemeyi görünür kıl. İlk müşteri, ilk tekrar siparişi, ilk yurt dışı satışı. Aile gelir tablosundan çok bu tür işaretleri anlar.
6. Aileyi bilgilendir ama kararı kendin ver. Onay beklemek ile bilgi vermek aynı şey değildir. Kararın sorumluluğu sende kalmalı.
7. Zaman tanı. Burç Tanır’ın deneyiminde bu dört yıl sürdü. Güven, bir sunumla değil, tutarlı bir gidişatla kazanılır.

Son söz

Ailenin “Macera arama” demesi, çoğu zaman seni durdurmak için değil, korumak içindir. Onları ikna etmeye çalışmak yerine, endişelerinin haklı kısmına ciddi bir cevap ver. Gerisini zaman ve sonuçlar halleder.

Girişimciliğin gerçekte neyi değiştirdiğini Girişimcilik özgürlük mü? yazısında, işi bırakmadan önce neyi sınaman gerektiğini Maaşlı işi bırakıp girişimci olmak yazısında anlattım.

Kısaca terimler

• Hibe: Belirli bir proje ya da harcama için verilen, genellikle geri ödenmeyen destek. Koşulları ve denetimi vardır.
• Melek yatırımcı: Erken aşamadaki girişime kendi parasıyla ortak olan kişi.
• Hisse: Şirketin sahipliğinde bir pay. Yatırım karşılığında hisse vermek borçlanmak değil, ortak almaktır.
• B planı: Girişim beklendiği gibi gitmezse izlenecek önceden belirlenmiş yol.

Kaynaklar: Mustafa Halid Karaarslan, Girişimcilik Vakaları: Fırsatlar ve Zorluklar, Optimist Yayınları, 2016 (Prisync, Pratikev ve Mert Otomotiv vakaları). Mustafa Halid Karaarslan, Girişimcilik Örnek Olayları: Belirsizlikler Artarken, Karabük Üniversitesi Yayınları, 2021 (Searover, Simge Simülasyon ve adı gizli tutulan bir sağlık girişimi).

İlgili yazılar: Girişimcilik özgürlük mü? · Maaşlı işi bırakıp girişimci olmak