2001 Krizi: Kurun Sabit Kalacağına İnanılan Yıl

2000 yılının yazı. Birkaç yıl önce yüzde 100’ün üzerinde faizlerle yaşamaya alışmış bir ülkedesin ve birden her şey ucuzlamış gibi. Bankalar taşıt kredisi, tüketici kredisi, kredi kartı teklifleriyle arıyor. Dolar kurunun bir yıl içinde ne kadar artacağı önceden ilan edilmiş; yani yarın ne olacağını biliyorsun. Arkasında IMF var. “Bu sefer enflasyon gerçekten düşecek” diye düşünüyorsun. Taksitle bir araba alıyorsun.

Yedi ay sonra, 21 Şubat 2001’de bankalar arası piyasada gecelik faiz yüzde 6.200’e çıktı. Ertesi gün dolar, bir günde yüzde 40 değer kazandı. Kur yolunu çizen program bir gecede bitti.

2001 krizi bir dolandırıcılık değildi. Ama tıpkı birçok dolandırıcılıkta olduğu gibi, herkesin inandığı bir varsayım üzerine kurulmuştu. Bu bölüm o varsayımın yılını anlatıyor.

Yarını bildiğin bir program

Aralık 1999’da Türkiye, IMF destekli bir istikrar programı başlattı. Programın kalbinde kur çapası vardı: Döviz kurunun bir yıl boyunca ne kadar artacağı önceden ilan edildi ve Merkez Bankası bu yola sadık kalacağını taahhüt etti.

Mantık basitti. Herkes kurun yılda yaklaşık yüzde 20 artacağına inanırsa, fiyatlar ve ücretler de bu hıza uyar, enflasyon düşer. 2000 yılı sonu için hedef yüzde 25’lik bir enflasyondu.

İlk aylar programın çalıştığını gösterdi. 1999’da yüzde 100’ün üzerinde olan Hazine borçlanma faizleri, 2000’in başında yüzde 40’ın altına indi. Bu, Türkiye’de bir kuşağın ilk kez gördüğü bir ortamdı: Ucuz kredi, öngörülebilir kur ve büyüme.

Herkes aynı yöne yaslandı

Öngörülebilir kur, herkesin hesabını değiştirdi.

Haneler krediyle tüketime yöneldi. Taksitli araba, beyaz eşya, kredi kartı borcu arttı. Faiz düşük ve kur belli olunca, bugün harcayıp yarın ödemek mantıklı görünüyordu.

Bankalar daha büyük bir hesap yaptı. Yurt dışından düşük faizle döviz cinsinden borçlanıp, bu parayla yüksek faizli Türk lirası devlet tahvili almak, kur ilan edildiği gibi gittikçe neredeyse risksiz bir kâr kapısı gibi görünüyordu. Birçok banka bu nedenle büyük bir açık döviz pozisyonu taşıdı: Borcu dövizdi, varlığı Türk lirası.

Ülke de aynı şeyi yaptı. Kur enflasyondan daha yavaş arttığı için Türk lirası reel olarak değer kazandı. İthalat ucuzladı, ithalat patladı ve cari açık 2000’de rekor düzeylere çıktı.

Bu tablonun bir adı var: Herkes aynı varsayıma yaslanmıştı. Kur ilan edildiği gibi giderse hepsi kazanacaktı. Gitmezse, aynı anda kaybedeceklerdi.

Uyarılar ne söylüyordu?

2000 yılı boyunca bazı işaretler görünürdü.

Enflasyon hedefe inmiyordu. Kur yılda yaklaşık yüzde 20 artarken enflasyon yıl sonunda yüzde 39’da kaldı. Bu fark, Türk lirasının giderek pahalılaştığı ve kurun bir gün “düzeltilmesi” gerekeceği anlamına geliyordu.

Cari açık büyüyordu. Ülke, ihraç ettiğinden çok daha fazlasını ithal ediyordu. Bu açığın finansmanı, yabancı sermayenin girmeye devam etmesine bağlıydı.

Bankaların pozisyonu kırılgandı. Açık döviz pozisyonu, kurun ilan edilen yoldan sapmamasına bağlı bir bahisti. Programın bir çıkış stratejisi vardı: Kurun Temmuz 2001’den itibaren bir bant içinde daha esnek hareket etmesi planlanıyordu. Ama oraya kadar her şeyin yolunda gitmesi gerekiyordu.

Bu uyarıların ortak noktası, hiçbirinin “kriz şu tarihte çıkacak” dememesiydi. Kırılganlığı gösteriyorlardı, zamanlamayı değil. İşler iyi giderken kırılganlık uyarısı, kötümserlik gibi görünür.

Kasım 2000: ilk çatlak

Kasım 2000’de bazı bankalarda likidite sıkışıklığı başladı. Bankalar birbirine borç vermekte isteksizleşti, faizler fırladı, yabancı sermaye çıkmaya başladı. Bir banka TMSF’ye devredildi. IMF’nin ek desteğiyle sistem ayakta tutuldu.

Kriz önlendi gibi göründü. Ama bankacılık sistemindeki yapısal sorun, yani açık döviz pozisyonları ve kamu bankalarının ağır gecelik borçları, yerli yerinde duruyordu. Güven bir kez sarsılmıştı.

19-22 Şubat 2001

19 Şubat 2001 sabahı, Milli Güvenlik Kurulu toplantısında dönemin cumhurbaşkanı ile başbakanı arasında sert bir tartışma yaşandı ve bu tartışma kamuoyuna yansıdı. Piyasalar için mesaj netti: Programın arkasındaki siyasi uzlaşma sarsılıyordu.

O gün ve sonraki iki gün döviz talebi patladı. Paratic’in derlediği verilere göre Merkez Bankası’nın döviz rezervi 16 Şubat’ta 27,94 milyar dolardan 23 Şubat’ta 22,58 milyar dolara indi. Bankalar arası piyasada para bulmak imkânsızlaştı: 21 Şubat’ta gecelik faiz yüzde 6.200’e çıktı, gün ortalaması yüzde 4.018 oldu.

Yüzde 6.200’lük gecelik faiz şu anlama gelir: Bankalar birbirine borç vermiyordu. Ödemeler sistemi kilitlenmişti.

22 Şubat 2001’de kur çapası terk edildi ve Türk lirası dalgalanmaya bırakıldı. Dolar 680 bin liradan birkaç gün içinde 960 bin liraya çıktı.

Hikâyenin en çok tartışılan ayrıntılarından biri, devalüasyondan hemen önceki saatlerle ilgili. Sonradan kurulan bir TBMM komisyonunun tespitlerine dayanan aktarımlara göre Merkez Bankası, 21 Şubat gecesi 21 bankaya 5,3 milyar dolar döviz sattı. Yani kurun sabit kalmayacağı anlaşılmaya başladığında, bazı kurumlar çıkışı herkesten önce buldu.

Hanelere ne oldu?

Kurun bir gecede ilan edilen yoldan çıkması, 2000 yılında yapılan bütün hesapları bozdu.

Döviz cinsinden borcu olan şirketlerin yükü bir anda yüzde 40’tan fazla arttı. Faizler fırladığı için kredi kartı ve tüketici kredisi taksitleri ağırlaştı. Şirketler küçüldü, işten çıkarmalar başladı. Ekonomi 2001’de sert biçimde daraldı; kullanılan seriye göre yüzde 5,7 ile yüzde 9,5 arasında küçülme rakamları veriliyor. Fiyatlar yeniden hızla yükseldi.

Bankacılık sektörü bu kez kökten yeniden yapılandırıldı. 15 Mayıs 2001’de açıklanan program, kamu bankalarının yeniden yapılandırılmasını, TMSF’ye devredilen bankaların hızla çözülmesini ve özel bankaların güçlendirilmesini hedefledi. Bu yeniden yapılandırmanın bedelini, vergiler ve kamu borcu üzerinden bütün toplum ödedi.

Sen orada olsaydın

2000 yılında taksitle araba alan, kredi kartını kullanan, dolar borcuyla iş büyüten insanlar sorumsuz değildi. Devletin ve IMF’nin arkasında durduğu, kurun yolunun önceden ilan edildiği bir programa güvendiler. Bankalar da aynı programa güvendi.

Bu vakadan çıkacak soru “neden göremediler?” değil. Asıl soru şu: Kendi hesabım, değişmeyeceğini varsaydığım hangi şeye dayanıyor?