Eylül 2026 Fon Krizi (3): Bir Sonrakini Nasıl Tanıyacaksın?

Bir sonraki kriz sana “fon” adıyla gelmeyebilir.

Bir kripto platformunun sabit oranlı getiri hesabı olabilir. Bir arsa projesi, bir kooperatif, yeni halka arz olmuş bir hisse ya da bir yakınının “bende çok iyi gidiyor” dediği bir uygulama olabilir. Adı ve ekranı farklı olur. İçindeki kalıp ise tanıdık gelebilir.

Birinci bölümde yatırımcıların bu fonlara neden ikna olduğunu, ikinci bölümde kapının nasıl kapandığını anlattık. Bu bölüm, o hikâyeden çıkan altı işareti bir araya getiriyor. Hiçbiri tek başına bir ürünün sorunlu olduğunu kanıtlamaz. Ama her biri, para koymadan önce cevabını araman gereken bir soru doğurur.

1. Kardeşlerinden ayrışan getiri, sakin bir grafikte

Fon krizinde: Tera Portföy’ün para piyasası fonu TP2’nin risk göstergesi 7 üzerinden 2’ydi, grafiği neredeyse düz bir çizgiydi. Son bir yıllık getirisi ise yaklaşık yüzde 60’tı.

Para piyasası fonlarının düşük oynaklık göstermesi normaldir. Dikkat edilmesi gereken, aynı düşük oynaklıkla aynı türdeki fonlardan belirgin biçimde yüksek getiri elde edilmesidir. Bu türdeki fonlar aynı kısa vadeli faiz ortamında çalışır. Aradaki farkın bir kaynağı vardır ve o kaynak çoğu zaman ekrandaki risk göstergesinin ölçmediği bir yerdedir: karşı tarafta, teminatta ya da değerlemede.

Başka biçimde: Piyasalar dalgalanırken bile her ay aynı oranda ödeme yapan bir platform. Değeri hiç düşmeyen bir “yatırım paketi”. Madoff vakasında yatırımcıları rahatlatan şey de yıllarca neredeyse hiç eksi ay göstermeyen bir getiri çizgisiydi.

Pürüzsüz bir grafik tek başına güven vermemeli; nasıl mümkün olduğunu merak ettirmeli.

2. Getiriyi kimin yaşadığı

Fon krizinde: TLY’de Haziran 2025’te 159 yatırımcı vardı ve fonun büyüklüğü 30 milyar liraydı. Fon, pay fiyatı ilk günlerinin en az yüzlerce katına çıktıktan sonra, Ağustos 2025’te TEFAS üzerinden daha geniş bir nitelikli yatırımcı kitlesine açıldı.

Bir ürünün geçmiş getirisi etkileyici olabilir. Sorman gereken şu: O getiriyi kimler, hangi dönemde yaşadı? Yükselişin büyük kısmı ürün sana ulaşmadan önce gerçekleştiyse, karar verirken baktığın grafik senin değil başkalarının deneyimidir. Bu tek başına bir sorun değildir. Ama geçmiş getiriyi geleceğin göstergesi gibi okumamak için bir nedendir.

Başka biçimde: “İlk üyelerimiz şu kadar kazandı” diye tanıtılan bir platform. Halka arzdan sonra art arda tavan olmuş, herkesin konuştuğu bir hisse. İlk ay sana da küçük bir kazanç tattıran bir sistem. Küçük ve erken bir kazanç, daha büyük bir yatırımın en güçlü ikna aracı olabilir.

3. Resmî kaydı kaliteyle karıştırmak

Fon krizinde: SPK onaylı izahname, TEFAS’ta işlem, bankanın kendi uygulamasında satış. Bunların hepsi gerçekti. Hiçbiri “bu fonun içindekiler sağlam” anlamına gelmiyordu.

Bir lisans, bir kayıt ya da büyük bir kurumun dağıtım kanalında yer almak, bir ürünün kurallara göre kurulduğunu ve denetim altında olduğunu gösterir. İçindeki varlıkların kalitesini göstermez. Lisans kontrolü şarttır; lisanssız biriyle iş yapmak zaten ciddi bir uyarı işaretidir. Ama lisans tek başına yeterli değildir.

Başka biçimde: “Ticaret sicilinde kayıtlıyız.” “Bakanlıktan izinliyiz.” “Büyük bankalarla çalışıyoruz.” Bir kurumun gerçekten yetkili olup olmadığını SPK ve BDDK’nın yetkili kuruluş listelerinden kontrol edebilirsin. Sonra asıl soruya geç: İçinde ne var?

4. Kalabalığın etkisi

Fon krizinde: TP2’nin yatırımcı sayısı bir yılda 13 binden 167 bine çıktı. Finans sitelerinde her hafta yayımlanan “en çok kazandıran fonlar” listelerinde bu gruptaki fonlar zaman zaman üst sıralarda yer aldı.

Kalabalık güven verir, çünkü insan başkalarının da baktığını ve bir sorun görmediğini varsayar. Ama kalabalık büyüdükçe herkes araştırmayı bir başkasının yaptığını düşünebilir.

Başka biçimde: “Yüz bin üyemiz var.” “Herkes buna geçiyor.” Bir yakınının kazancını gösteren bir ekran görüntüsü. Çiftlik Bank vakasında da üye sayısı büyüdükçe yapı daha güvenilir görünmüştü.

5. Sorulara verilen yanıtların niteliği

Fon krizinde: Grubun kurucusu eleştirileri bot hesaplarla yürütülen bir “algı operasyonu” olarak tanımladı. Ocak 2026’da şirket, sosyal medyadaki paylaşımlar nedeniyle suç duyurusunda bulundu ve savcılık bu hesaplar hakkında soruşturma başlattı.

Her eleştiri haklı değildir ve her kurumun kendini hukuki yollarla savunma hakkı vardır. Bir kurumun eleştirilere hukuki süreçle karşılık vermesi tek başına bir şey kanıtlamaz. Bakman gereken, yanıtların niteliğidir: Somut iddialar açıklanıyor mu? Açıklamaları bağımsız verilerle sınamak mümkün mü? Portföyün ayrıntısı, bağımsız denetim raporları, açık sorulara verilen açık yanıtlar bu sınamayı mümkün kılar. Yanıtlar yalnızca eleştirenlerin niyetine odaklanıyor ve iddiaların kendisine hiç değinmiyorsa, bu senin için cevapsız kalmış bir sorudur.

Başka biçimde: Soru soranların “kıskanç”, “rakip” ya da “manipülatör” olarak nitelendirildiği bir yatırım topluluğu. Soru sorduğunda gruptan çıkarıldığın bir mesajlaşma kanalı. Madoff vakasında da bir analist yıllarca ABD’nin piyasa düzenleyicisine yazdı; uyarıları ancak çöküşten sonra ciddiye alındı.

6. Uyarılar vardı ama dağınıktı

Fon krizinde: Hazine ve Maliye Bakanı 4 Kasım 2025’te bazı fonlar üzerinden manipülasyon yapıldığını bildiklerini söyledi. Haziran 2026’da MSCI, uluslararası yatırımcıların bazı fonlarla ilgili kaygılarını aktardı. Medyascope’un aktardığına göre Pusula Portföy’ün yönetim kurulu başkanı 2023 ve 2024’te SPK’dan “piyasa bozucu eylemler” gerekçesiyle idari para cezası almıştı. Bu bilgilerin hepsi kamuya açıktı. Ama farklı yerlerde, farklı zamanlarda yayımlanmıştı ve fon ekranlarında standart olarak gösterilen bilgiler arasında değildi.

Bu belki de en önemli ders: Uyarılar çoğu zaman vardır, ama dağınıktır. Onları bir araya getirmek çoğu zaman sana düşer. Bir ürünün satış ekranı, o ürün hakkındaki eleştirileri ya da düzenleyici kararları göstermek için tasarlanmamıştır.

Para koymadan önce on dakika

Aşağıdaki kontrol uzmanlık gerektirmez. Bir fon için yazıldı ama mantığı birçok ürün için geçerli.

1. Getiriyi aynı türdekilerle karşılaştır. TEFAS’ta fonun kategorisindeki diğer fonların getirisine bak. Seninki belirgin biçimde ayrışıyorsa, farkın nedenini bulana kadar bunu cevapsız bir soru olarak tut.
2. Büyüme grafiğine bak. Yatırımcı sayısı ve fon büyüklüğü birkaç ay içinde katlanarak artmışsa, bu büyümenin neyle açıklandığını sor.
3. İçini oku. KAP’ta fonların aylık portföy dağılım raporları yayımlanır. En büyük beş kaleme bak. Adını ilk kez duyduğun şirketler, tek bir karşı tarafta yoğunlaşmış repo işlemleri ya da az işlem gören hisseler varsa, “her gün çıkabilirim” beklentisinin dayanağını sorgula.
4. Ürünün ne zamandan beri sana açık olduğuna bak. Getirinin büyük kısmı ürün geniş kitleye açılmadan önce mi oluştu?
5. Adını SPK bültenlerinde ara. Fonun kurucusunu ve yöneticilerini SPK’nın haftalık bültenlerinde ve haberlerde “idari para cezası”, “suç duyurusu”, “işlem yasağı” kelimeleriyle birlikte ara.
6. Eleştirileri bul ve yanıtlarına bak. Ürün hakkında soru soran biri var mı? Verilen yanıtlar somut iddiaları açıklıyor mu?